የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን አዲሱ የሥራ አመራር ኮሚቴ ፌዴሬሽኑን ከሙስና የጸዳ እንዲሆን በማድረጉ በኩል ጠንካራ ስር ነቀል የማፅዳት ሥራ ይጠብቀዋል

ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ
        (ደራሲ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ)

    የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን 18ኛ መደበኛ እና የምርጫ ጠቅላላ ጉባዔውን ትናትና በአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ተካሄዶ  አቶ ኢሳያስ ጅራ ከአጠቃላይ 99 መራጭ 81 ድምፅ በማግኘት ለቀጣዮቹ 4 ዓመታት የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ፕሬዝዳንት ሆነው በድጋሚ ተመርጠዋል። ኮሚሽነር ዓለሙ መግራ ምክትል ፕሬዝዳንት እንዲሁም ዶ/ር ዳኛቸው ንግሩ፣ ወ/ሮ ሀቢባ ሲራጅ፣ ወ/ሮ ሰርካለም ሳሙኤል፣ ዶ/ር ወገኔ ዋልተንጉሥ፣ አቶ አበባው ሰሎሞን፣ አቶ አንበሴ አበበ እና አቶ ደመላሽ ይትባረክ የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ አባላት ሆነው ተመርጠዋል።

ይህ በአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን (ECA) አዳራሽ የተካሄደው የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን 18ኛ መደበኛ እና የምርጫ ጠቅላላ ጉባዔ፣ ከስፖርታዊ አስተዳደርና ከኢትዮጵያ እግር ኳስ የወደፊት ጉዞ አንጻር በርካታ ትኩረት የሚሹና አነጋጋሪ ነጥቦችን የያዘ  ሆኖ አልፏል። ስለ ኢትዮጵያ እግር ኳስ የወደፊት ዕጣ ፈንታ፣ ስለ መሠረተ ልማት፣ ስለ ታዳጊዎች ስልጠና እና ስለ ፋይናንስ ግልጽነት አንዳንድ ነጥቦችን ማንሳት እፈልጋለው።

ከምርጫው እንነሳ የምርጫውን ሂደትና ውጤት በተመለከተ እንደ አንድ የስፖርት ቤተሰብ በገለልተኝነት ስንመለከተው  የተለያዩ ግድፈቶችን እናያለን፡፡ልክ አፍሪካ ውስጥ እንደሚካሄደው የፖለቲከኞች የጨበራ ምርጫ።በእርግጥ የክልልና የከተማ አስተዳደር እግር ኳስ መዋቅሮች (መራጮች) ልክ ከዚህ በፊት እንደሚያደርጉ ሁሉ ምንም እንኳን ስፖርት ከፖለቲካ የጸዳ እንደሆነ በዓለም አቀፍ ደረጃ ቢነገርም አፍሪካ ውስጥ ግን ይህ አይነቱ ሁኔታ አይሰራም ፤ኢትዮጵያም ላለፉት በርካታ አመታት የፌዴሬሽኖች የሥራ አመራር ምርጫ ሲያካሂዱ እንደተመለከትነው ማንን እንደሚመርጡ አስቀድመው ተነጋግረውና አስቀድመው ጨርሰው ነው ወደ መሰብሰቢያው አዳራሽ የሚገቡት፡፡ይህ አሰራር ስፖርት ፌዴሬሽኖች ብቻ ሳይሆን የሙያ ማህበራትንም ያካትታል፡፡

የብቸኛ ዕጩነት ሁኔታና የተሰጠው እምነት

የአመራር ቀጣይነት (Continuity): አቶ ኢሳይያስ ጅራ በዕጩነት የቀረቡት ብቻቸውን ቢሆንም፣ ከተሰጡት ድምፆች ውስጥ 81 ድምፅ ማግኘታቸው (ከጠቅላላው ድምፅ የላቀ ድጋፍ ማግኘታቸውን ያሳያል)። ይህ የሚያሳየው አብዛኛዎቹ የክልልና የከተማ አስተዳደር እግር ኳስ መዋቅሮች (መራጮች) እንደመሆናቸው ሁሉ መንግስት ባለፉት 8 ዓመታት በነበራቸው አመራር ላይ እምነት መጣሉንና የተጀመሩ ሥራዎች እንዲቀጥሉ የአመሪር ቀጣይነት (Continuity ) እንዲኖረው መፈለጉን ያሳያል ።

በሌላ በኩል ግን ምርጫው ላይ ፉክክር አለመኖሩ ፣ ለአገር አቀፍ ትልቅ ተቋም ምርጫ ብቸኛ ዕጩ ብቻ ቀርቦ መመረጡ በስፖርቱ ቤተሰብ ዘንድ “ለምን አማራጭ ዕጩዎች አልቀረቡም? የስፖርቱ ሕግጋትና መስፈርቶችስ አዳዲስ ተወዳዳሪዎችን የሚያበረታቱ ነበሩ ወይ?” የሚሉ የዴሞክራሲያዊ አሠራር ጥያቄዎችንና ክርክሮችን እንድናነሣ ያስገድደናል።

የታሪክ መታደስና የአህጉራዊ ተጽዕኖ ዕድል

ይህ ብቻ አይደለም  ከ125 ሚሊዮን ህዝብ ከአቶ ኢሳያስ ጅራ  በስፖርቱ ላይ እግር ኳስን ለክለብና ለብሔራዊ ቡድን ተጫውቶ ያሣለፋ የእግር ኳሱን ችግር ጠንቅቅ የሚያውቅ ውጭ ሄዶ በእግር ኳስና በስፖርት  ሊደር ሽፕ የተማረ ኢትዮጵያ  የላትም ወይ እንድንል የተገደድንበት  ጉዳይ አለ፤ አቶ ኢሳያስ ጅራ ይህንን የ4 ዓመት የሥራ ዘመን ሲጀምሩ በኢትዮጵያ እግር ኳስ ታሪክ ውስጥ ለሦስተኛ ተከታታይ ጊዜ ፌዴሬሽኑን በመምራት የመጀመሪያው ሰው በመሆናቸው ጭምር ነው ።በስፖር አመራርነታቸውና በኳስ አዋቂነታቸው ከኢትዮጵያ አልፈው የአፍሪካን እግር ኳስ ያስጠሩት ክቡር አቶ ይድነቃቸው ተሰማም እንደ አቶ ኢሳያስ ጅራ የኢትዮጵያ እግር ኳስን ለ12 አመት መርተው አያውቁም፡፡

በእርግጥ አቶ ኢሳያስ ጅራ  በካፍ (CAF) እና በፊፋ (FIFA) ውስጥ ኢትዮጵያ ያላትን ተሰሚነትና የዲፕሎማሲ አቅም ለማጠናከር (አቶ ኢሳይያስ በአሁኑ ወቅት የካፍ ሥራ አስፈጻሚ አባል በመሆናቸው) መልካም አጋጣሚ ሊፈጥር ይችል ይሆናል። ለዚህም  ነው ከፍተኛ ውዝግብና ተቃውሞ  ከየአቅጣጫው እየገጠማቸው በአሁኑ ወቅት ያሉት የፊፋ ፕሬዝዳንት ጂያኒ ኢንፋንቲኖ በስልክ ደውለው የእንኳን ደስ አለዎት መልዕክት ማስተላለፋቸውም ይህንን ግንኙነት እንደሚጠናከር ያሳየናል።

የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴው ጥንቅር (የሴቶች ተሳትፎ)

በአዲሱ የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ውስጥ እነ ወ/ሮ ሀቢባ ሲራጅ እና ወ/ሮ ሰርካለም ሳሙኤል መካተታቸው፣ በኢትዮጵያ እግር ኳስ አመራር ውስጥ የሴቶችን ውክልና ለማሳደግ የተደረገ በጎ እርምጃ ተደርጎ ይወሰዳል። በኮሚቴው ውስጥ የአካዳሚክ ባለሙያዎች (ዶ/ሮች) እና የስፖርት አመራሮች መኖራቸውም የተመጣጠነ ዕውቀትና ልምድ ለማምጣት ይረዳል ተብሎ ይታመናል።

ለአዲሱ አመራር የሚጠብቁት ፈተናዎችና የቤት ሥራዎች

ምንም እንኳ ምርጫው በሰላም ተጠናቆ አዲስ የሥራ ዘመን ቢጀመርም፣ ከደጋፊውና ከስፖርቱ ማህበረሰብ የሚጠበቀው ፍላጎት እጅግ ከፍተኛ በመሆኑ አዲሱ ኮሚቴ የሚከተሉትን ትልልቅ ፈተናዎች መጋፈጥ ይኖርበታል፡

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን (ዋሊያዎቹ) እና ክለቦች ጨዋታቸውን በአገር ውስጥ ማካሄድ ባለመቻላቸው የተነሳ የሚደርሰውን የስፖርታዊና የገንዘብ ኪሳራ ለመቅረፍ ከስታዲየም ግንባታና ጥገና ጋር የተያያዙ ሥራዎችን ማፋጠንና ማሻሻል ይጠበቅበታል።

በተለይ የብሔራዊ ቡድኖችን (የወንዶችም የሴቶችም) የውጤታማነት ደረጃ ማሳደግና በታችኛው መዋቅር (የታዳጊዎች ፕሮጀክት) ላይ መዋዕለ ንዋይ ማፍሰስ የግድ ነው።

ፌዴሬሽኑ በበጀት ዓመቱ ከግማሽ ቢሊዮን ብር በላይ ገቢ ማግኘቱን ይፋ ማድረጉ የሚበረታታ ቢሆንም፣ ይህንን የፋይናንስ አቅም በቀጥታ ለእግር ኳስ ጥራትና መሠረተ ልማት ማዋል ይጠበቅባቸዋል።

ምርጫው ለአመራሩ ጠንካራ ድጋፍና የተረጋጋ የሥራ መንፈስ የሰጠ ቢሆንም፣ “በቀጣዮቹ 4 ዓመታት የኢትዮጵያን እግር ኳስ ከተረጂነትና ከውጤት ማጣት አዙሪት ማውጣት ይቻላል ወይ?” የሚለው ጥያቄ የአዲሱ የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ በተግባራዊ ሥራዎቹ የሚመልሱት ይሆናል።

የኢትዮጵያን እግር ኳስ በቀጣዮቹ 4 ዓመታት ከተረጂነትና ከውጤት ማጣት አዙሪት ማውጣት በጣም ፈታኝ ቢሆንም፣ ስር ነቀል የአሠራር ለውጥ ከተደረገ ሙሉ በሙሉ ይቻላል። ይሁንና ይህንን ለማሳካት የአሸናፊነት ስነ-ልቦና መገንባት ብቻ በቂ አይደለም፤ ወደ ተግባር መለወጥ ያለባቸው 4 ዋና ዋና ስትራቴጂካዊ የቤት ሥራዎች አሉ።

በቀጣዮቹ ዓመታት የእግር ኳሳችንን እጣ ፈንታ የሚወስኑት ወሳኝ ነጥቦች የሚከተሉት ናቸው፡

1. ከስታዲየም እገዳ መውጣት (የመሠረተ ልማት ቀውስን መፍታት)

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን (ዋሊያዎቹ) እና ክለቦች ዓለም አቀፍ ጨዋታዎቻቸውን በስደት አገር (እንደ ሞሮኮ የመሳሰሉ አገራት) እንዲያደርጉ መገደዳቸው ትልቁ የተረጂነትና የውጤት ማጣት ምንጭ ነው።

ይህ ደግሞ በገዛ ደጋፊ ፊት አለመጫወት የቡድኑን የማሸነፍ ዕድል በከፍተኛ ደረጃ ይቀንሰዋል።

ከዚህ ሌላ ለስታዲየም ኪራይና ለጉዞ የሚወጣው ከፍተኛ የውጭ ምንዛሬ በቀጥታ ለታዳጊዎች ማሰልጠኛ መዋል የሚችል ነው።በዚህ የተነሳ የገንዘብ ብክነት እንዲፈጸም ተደርጓል።

አዲሱ አመራር ከመንግሥት ጋር በቅርበት በመሥራት ቢያንስ አንድ ስታዲየም (ለምሳሌ የአዲስ አበባ ስታዲየም ወይም ባህር ዳር) የካፍ (CAF) እና የፊፋ (FIFA) መስፈርቶችን እንዲያሟላ አስቸኳይ ዕድሳት አጠናቆ ወደ አገር ውስጥ ጨዋታ መመለስ አለበት።

2. ከባለሀብትና ከማስታወቂያ ፈንድ ጋር መተሳሰር (የፋይናንስ ራስን መቻል)

የኢትዮጵያ ክለቦች በአብዛኛው ሙሉ በሙሉ በከተማ አስተዳደሮችና በክልል በጀት (በመንግሥት ድጎማ) የሚደገፉ ናቸው። ይህ አሠራር ክለቦች “የፖለቲካ አመራሮች ሲቀያየሩ አብረው የሚፈርሱ” እና የፋይናንስ ጥግግት የሌላቸው እንዲሆኑ አድርጓቸዋል።

ስለሆነም እግር ኳስን እንደ መዝናኛ ሳይሆን እንደ ትልቅ ቢዝነስ ማየት መጀመር ያስፈልጋል።

ክለቦች ወደ አክሲዮን ማህበርነት እንዲቀየሩ ማገዝ፣ የስታዲየም ስያሜዎችን መሸጥ (Naming Rights)፣ የደጋፊዎችን አባልነት ማዘመን እና የቴሌቪዥን ሥርጭት መብት ገቢን በብልሃት መጠቀም ፌዴሬሽኑ በትኩረት ሊሠራበት የሚገባ የንግድ አሠራር ነው።

3. የታችኛው መዋቅር (Grassroots Football) እና የአካዳሚዎች ትስስር

የኢትዮጵያ እግር ኳስ በአሁኑ ወቅት “ያለ መሠረት ሰገነት የመገንባት” ችግር አለበት። የላቀ ብቃት ያላቸው ታዳጊዎች ሳይፈልቁ የፕሪሚየር ሊጉን ጥራትም ሆነ የብሔራዊ ቡድኑን ውጤት ማሳደግ አይቻልም።

ስለሆነም ከ15 እና ከ17 ዓመት በታች ክለቦች ውድድር መደበኛና ጥራት ያለው መሆን አለበት።

እያንዳንዱ የፕሪሚየር ሊግ ክለብ የራሱ የሆነ እውነተኛ ታዳጊ አካዳሚ እንዲኖረው በሕግ ማስገደድና የተጫዋቾች ስካውቲንግ (Scouting) ሥርዓትን በቴክኖሎጂ የተደገፈ ማድረግ ይኖርበታል።

4. የባለሙያዎች ጥራትና የዕውቀት ሽግግር

በዘመናዊ እግር ኳስ ውስጥ ታክቲክ፣ የተጫዋቾች አመጋገብ (Nutrition)፣ የስነ-ልቦና ዝግጅት እና የስፖርት ሳይንስ ወሳኝ ሚና አላቸው።

ስለዚህ የሃገር ውስጥ አሰልጣኞች እና የዳኞች አቅም በየጊዜው በአህጉራዊ ስልጠናዎች እንዲያድግ ማድረግ። ብሔራዊ ቡድኑን የሚመሩ የውጭም ሆነ የሃገር ውስጥ አሰልጣኞች የረጅም ጊዜ ዕቅድ (ቢያንስ የ4 ዓመት ፕሮጀክት) ተሰጥቷቸው፣ ያለ ጣልቃ ገብነት እንዲሠሩ ነፃነትና ጊዜ መስጠት አስፈላጊ ነው።

ስለሆነም በቀጣዮቹ 4 ዓመታት ውስጥ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ዓለም አቀፍ ደረጃውን የጠበቀ አንድ ስታዲየም ማግኘት ካልቻለ እና ክለቦች ከመንግሥት ጥገኝነት ካልወጡ፣ አዙሪቱ ይቀጥላል። ነገር ግን አዲሱ የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ የተሰጠውን ባለ 81 ድምፅ ሙሉ ድጋፍ ተጠቅሞ ደፋርና ስር ነቀል የፖሊሲ ለውጦችን ካደረገ፣ የለውጡ መሠረት በዚህ 4 ዓመት ውስጥ ተጥሎ ውጤቱን ማየት መጀመር ይቻላል።

ፌዴሬሽኑ በሁለቱ መካከል ምርጫ ውስጥ መግባት የለበትም፤ ነገር ግን በቅድሚያ እና በአስቸኳይ ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው የመሠረተ ልማት (ስታዲየም) ማሻሻሉ ላይ ነው። ለዚህም ምክንያቱ ስታዲየም ለአጭር ጊዜ ህልውና፣ ታዳጊዎች ደግሞ ለረጅም ጊዜ ስኬት የሚያስፈልጉ በመሆናቸው ነው።

ይህንን ምርጫ በጥልቀትና በምክንያት ስንመዝነው

ስታዲየም፦ የዛሬው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ (Immediate Survival)

ያለ ስታዲየም የኢትዮጵያ እግር ኳስ ልክ እንደ “ቤት የሌለው ስደተኛ” እየሆነ ነው።

ብሔራዊ ቡድኑ በየሳምንቱ በሚሊዮን የሚቆጠር ዶላር እያወጣ በባዕድ ሀገር መጫወቱ የገንዘብ አቅምን ያደቃል። ይህ የሚባክን ገንዘብ በቀጥታ ወደ ታዳጊዎች አካዳሚ መፍሰስ የሚችል ነበር።

ፌዴሬሽኑ ቢያንስ በአዲስ አበባ ስታዲየም ወይም በሌላ የክልል ስታዲየም ላይ የካፍ (CAF) መለኪያዎችን በአስቸኳይ አሟልቶ ጨዋታዎችን ወደ አገር መመለስ አለበት። ጨዋታዎች ወደ አገር ሲመለሱ የደጋፊ ትኬት ገቢ፣ የሀገር ውስጥ ስፖንሰርሺፕ እና የማስታወቂያ ገቢዎች ይነቃቃሉ። እነዚህ ገቢዎች ደግሞ የታዳጊዎች ፕሮጀክትን ለመደገፍ ዋናው የገንዘብ ምንጭ ይሆናሉ።

የታዳጊዎች ፕሮጀክት፦ የነገው የስትራቴጂክ ዋስትና (Long-term Sustainability)

ስታዲየም መገንባት ብቻውን እግር ኳሱን አያሳድገውም፤ ሜዳው ላይ የሚጫወቱ ጥራት ያላቸው ተጫዋቾች ያስፈልጋሉ።

በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ለተጫዋቾች የሚያወጣው ጥቅማጥቅም ከፍተኛ ቢሆንም፣ ከታች የሚተካ ወጣት ተጫዋች ባለመኖሩ የተጫዋቾች ዋጋ ያለ አቅማቸው ከድሀው ህዝብ ጉሮሮ እየተነጠቀ እንዲከፈላቸው አድርጓል።

ይህ የረጅም ጊዜ ሥራ ነው። ዛሬ የተጀመረ የታዳጊ ፕሮጀክት ውጤት የሚሰጠው ከ5 እስከ 8 ዓመታት በኋላ ነው።

ሚዛናዊው መፍትሔ (The Parallel Strategy)

ፌዴሬሽኑ ሁለቱንም ጎን ለጎን ለማስኬድ የሚከተለውን የኃላፊነት ክፍፍል መጠቀም ሲችል ብቻ ነው፡

በመጀመሪያው 1 ዓመት ውስጥ ስታዲየሙን በማስተካከል የሀገር ውስጥ እግር ኳስ ኢኮኖሚውን እና የቤት ውስጥ የበላይነትን መመለስ ይቀድማል። ከዚያ በኋላ ከስታዲየምና ከሜዳ ከሚገኘው ገቢ ላይ የተወሰነ መቶኛ (Percentage) በቀጥታ ወደ ታዳጊዎች ማሳደጊያ ፈንድ እንዲዞር በማድረግ ዘላቂና የማይቋረጥ የእግር ኳስ ዕድገት ማምጣት ይቻላል።

ይህንን የክለቦች ፈቃድ (Club Licensing) ሕግ በማጥበቅ ክለቦች በራሳቸው በጀት አካዳሚ እንዲያቋቁሙ ማስገደድ በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ ሊሆን ይችላል፤ ዋናው እንቅፋት የፋይናንስ አቅም ማጣት ሳይሆን የቅድሚያ ትኩረት (Priority) እና የአስተዳደር ብልሃት እጥረት ነው።

የኢትዮጵያ ክለቦችን ነባራዊ ሁኔታና የፋይናንስ አቅም

የክለቦቻችን የፋይናንስ አቅም “አይፈቅድም” የሚያሰኝ አይደለም

የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ክለቦች ድሆች አይደሉም። በተለይ ከመንግሥት (ከከተማ አስተዳደሮችና ከክልሎች) እንዲሁም ከትላልቅ ፋብሪካዎችና ድርጅቶች የሚያገኙት ዓመታዊ በጀት በሚሊዮን የሚቆጠር ነው።

ይሁንና ክለቦች በየዓመቱ በሚሊዮን የሚቆጠር ብር የሚያወጡት ለታዳጊዎች ሳይሆን፣ ለአጫጭር ኮንትራቶች እና ለተጫዋቾች የተጋነነ ወርሃዊ ደሞዝና የማዛወሪያ (Sign-on fee) ክፍያ ነው ይህ የገንዘብ ብክነት እንዲኖር አድርጎታል ።

ለአንድ መካከለኛ ተጫዋች በዓመት በሚሊዮኖች የሚቆጠር ብር መክፈል የሚችል ክለብ፣ ያንን ገንዘብ በአግባቡ ቢጠቀምበት ጥራት ያለው የታዳጊዎች አካዳሚ ማስተዳደር አያቅተውም። ስለዚህ ችግሩ የገንዘብ ማጣት ሳይሆን የገንዘብ አጠቃቀም (Misallocation of funds) ነው።

ሕጉን ተግባራዊ ለማድረግ የሚገጥሙ ተግዳሮቶች

ሕጉን በአንድ ጀምበር “አቋቁሙ” ብሎ ማስገደድ የሚከተሉትን እውነተኛ ፈተናዎች ሊያጋጥሙት ይችላሉ፡

በአገራችን ያሉ አብዛኞቹ ክለቦች የራሳቸው የሆነ መለማመጃ ሜዳና ማረፊያ (Clubhouse) የላቸውም። ዋናው ቡድን እንኳ የሚለማመደው ሜዳ ተከራይቶ በፈረቃ በመሆኑ፣ ለታዳጊዎች የሚሆን ተጨማሪ ሜዳ ማግኘት ፈታኝ ይሆናል።

የክለብ አመራሮች ወንበራቸው ላይ የሚቆዩት ዋናው ቡድን ዋንጫ ሲያነሳ ወይም ከወራጅ ቀጠና ሲተርፍ ብቻ በመሆኑ፣ ውጤቱ ከ5 ዓመት በኋላ ለሚታይ ታዳጊ ላይ ሳንቲም ማውጣት አይፈልጉም።

ሕጉን በተግባር ለማዋል ፌዴሬሽኑ ሊከተላቸው የሚችላቸው 3 መፍትሔዎች (Gradual Enforcement)

ፌዴሬሽኑ ክለቦችን በአንዴ አስገድዶ ከማፍረስ ይልቅ የሚከተሉትን ደረጃ በደረጃ የሚተገበሩ ስልቶችን መጠቀም ይችላል፡

ደረጃ 1፡ በጀት የመደብ ግዴታ (Budget Ring-fencing)፦ ፌዴሬሽኑ እያንዳንዱ ክለብ ከሚያገኘው ዓመታዊ በጀት ላይ ቢያንስ 10% ወይም 15% የሚሆነውን በቀጥታ ለታዳጊዎች (U-15 እና U-17) ብቻ እንዲያውል በሕግ ማስገደድ። ይህ ገንዘብ ለዋናው ቡድን ተጫዋቾች ደሞዝ እንዳይከፈልበት ጥብቅ ኦዲት ማድረግ።

ደረጃ 2፡ የሽርክና አሠራር (Partnership Model)፦ የራሳቸውን አካዳሚ መገንባት ለማይችሉ ክለቦች፣ በአካባቢያቸው ካሉ ታዋቂ የግል የስፖርት አካዳሚዎች ወይም ትምህርት ቤቶች ጋር በውል ተሳስረው ታዳጊዎችን በስፖንሰርሺፕ እንዲያሳድጉና የክለቡ “ታዳጊ ቡድን” አድርገው እንዲያወዳድሩ መፍቀድ።

ደረጃ 3፡ የማበረታቻ ሥርዓት (Incentives)፦ በራሱ አካዳሚ ያሳደገውን ተጫዋች ለዋናው ቡድን ያሰለፈ ክለብ፣ ከተጫዋቾች ምዝገባ ብዛትና ከታክስ ነፃ መሆን ጋር የተያያዙ ጥቅማጥቅሞችን በፌዴሬሽኑ በኩል መስጠት ይኖርበታል።

በመሆኑም የክለቦች ፈቃድ (Club Licensing) ሕግን ማጥበቅ ይቻላል፤ መደረግም አለበት። ክለቦች ለአካዳሚ የሚሆን ገንዘብ የላቸውም የሚለው ክርክር፣ ለዋናው ቡድን ተጫዋቾች የሚወጣውን የተጋነነ ወጪ ስንመለከተው ዋጋ ያጣል. ፌዴሬሽኑ ይሄንን ሕግ ለማስከበር ጠንካራ የፖለቲካ ቁርጠኝነት ካሳየ፣ ክለቦች የፋይናንስ አቅማቸውን ከአጉል ብክነት ወደ ዘላቂ ልማት እንዲያዞሩ ያስገድዳቸዋል።

በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ላይ የደሞዝ ጣሪያ (Salary Cap) ወይም የዝውውር ገደብ ማስቀመጥ በክለቦች አስተዳዳሪዎች ዘንድ ትልቅ ተቀባይነት ሊያገኝ ቢችልም፣ በተጫዋቾችና በወኪሎቻቸው ዘንድ ከፍተኛ ተቃውሞ ያስነሳል፤ እንዲሁም በአጭር ጊዜ ውስጥ የሊጉን የፉክክር ስሜት ሊያቀዘቅዘው ይችላል።

ይህ አሠራር በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ ሊኖረው የሚችለውን በጎ ጎንና ሊያስከትል የሚችለውን አደጋ እንደሚከተለው ማየት እንችላለን።

የደሞዝ ጣሪያ ለምን ሊጉን ሊያቀዘቅዘው ይችላል? (አደጋዎቹ)

በኢትዮጵያ እግር ኳስ ውስጥ የፋይናንስ ግልጽነትና ጥብቅ ኦዲት በሌለበት ሁኔታ የደሞዝ ጣሪያ ቢቀመጥ፣ ክለቦች የተሻሉ ተጫዋቾችን ለመሳብ በህጋዊው ኮንትራት ላይ አነስተኛ ደሞዝ አስፍረው፣ በቀሪው ላይ ግን “በጓሮ በር” ያልተመዘገበ ጥሬ ገንዘብ ወይም ጥቅማጥቅም መስጠትን ሊጀምሩ ይችላሉ። ይህ ደግሞ ሙስናንና ህገ-ወጥነትንና የጥቁር ገበያ (under the table) ክፍያዎችን በመፍጠር በአሰልጣኝ፣በኮሚቴዎች መካከል ያለውን ሙስና ያባብሰዋል።

እግር ኳስ አጭር የሥራ ዕድሜ (Career) ያለው ዘርፍ ነው። ተጫዋቾች በችሎታቸው ልክ ትልቅ ገቢ ማግኘት የሚችሉበት ዕድል ሲደፈን፣ ያላቸውን መቶ በመቶ አቅም ሜዳ ላይ ለማውጣት ሊሰነፉ ይችላሉ።

በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ሊግ በርካታ ጥራት ያላቸውን የውጭ አገር ተጫዋቾች (በተለይ ከምዕራብና ምስራቅ አፍሪካ) እየሳበ ይገኛል። የደሞዝ ገደብ ከተደረገ እነዚህ ተጫዋቾች የተሻለ ክፍያ ወደሚገኝባቸው የነጂሪያ፣ የታንዛኒያ ወይም የደቡብ አፍሪካ ሊጎች ያመራሉ፤ ይህም የሊጉን ዓለም አቀፍ ሳቢነትና የፉክክር ጥራት ያቀዘቅዘዋል።

ክለቦች ለምን ይደግፉታል? (በጎ ጎኑ)

በአሁኑ ወቅት አብዛኞቹ ክለቦች ከተጫዋቾች የተጋነነ ደሞዝ የተነሳ የዕለት ተዕለት ወጪያቸውን (የሆቴል፣ የትራንስፖርትና የሜዳ ኪራይ) ለመሸፈን እየተቸገሩ ነው። የደሞዝ ጣሪያ መኖሩ ክለቦች በአቅማቸው ልክ እንዲያወጡና የተወሰነ ገንዘብ ለታዳጊዎች እንዲተርፋቸው ህጋዊ ከለላ ይሆንላቸዋል።

ከቁጥጥር ይልቅ “ለታዳጊዎች ማበረታቻ መስጠት” (የተሻለው አማራጭ)

ፌዴሬሽኑ የደሞዝ ጣሪያ አስቀምጦ ከተጫዋቾችና ከሊጉ ኩባንያ (Share Company) ጋር ፍጥጫ ውስጥ ከመግባት ይልቅ፣ የፋይናንስ ብክነቱን ለመቀነስና ለታዳጊዎች በጀት ለማግኘት ይበልጥ ተፈጻሚነት ያላቸውን  ስልቶች መጠቀም ይችላል፡

የታዳጊዎች ኮታ (Homegrown Player Rule)፤ በሊጉ ጨዋታዎች ላይ እያንዳንዱ ክለብ በቋሚ አሰላለፉ ውስጥ ቢያንስ ሁለት ከ20 ዓመት በታች የሆኑ በራሱ አካዳሚ ያደጉ ተጫዋቾችን እንዲያሰልፍ ማስገደድ። ይህ ሲሆን ክለቦች በውድ ዋጋ ተጫዋች ከመግዛት ይልቅ የራሳቸውን ታዳጊዎች ለመጠቀም ይገደዳሉ።

የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) አሠራር፤ የደሞዝ ጣሪያውን ፍፁም ገደብ ከማድረግ ይልቅ፣ አንድ ክለብ ከተወሰነ የገንዘብ መጠን በላይ ለተጫዋቾች ደሞዝ ካወጣ፣ በየዓመቱ ካወጣው ተጨማሪ ገንዘብ ላይ የተወሰነ መቶኛ (ለምሳሌ 20%) ለፌዴሬሽኑ “የታዳጊዎች ማሳደጊያ ፈንድ” እንዲከፍል ማድረግ። ሀብታም ክለቦች በፈለጉት ዋጋ ተጫዋች መግዛት ይችላሉ፤ ነገር ግን በገዙ ቁጥር ለታዳጊዎች ፕሮጀክት የገንዘብ ድጋፍ ያደርጋሉ ማለት ነው።

የውጭ ተጫዋቾች ቁጥር ገደብን ማጥበቅ፤ በሊጉ የሚመዘገቡ የውጭ ተጫዋቾችን ቁጥር በመቀነስ የሀገር ውስጥ ታዳጊዎች የመጫወት ዕድል እንዲያገኙ ማድረግ።

ስለሆነም ቀጥተኛ የደሞዝ ጣሪያ ማስቀመጥ ሊጉን የማቀዝቀዝ እና ተጫዋቾችን የማስከፋት ዕድሉ ከፍተኛ ስለሆነ በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ ተግባራዊነቱ ከባድ ነው። ነገር ግን የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) በመጣል እና የታዳጊዎችን የመጫወት ዕድል በሕግ በማስገደድ፣ የክለቦችን የገንዘብ ብክነት ሳይቀንሱ ሳይወዱ በግድ ወደ ታዳጊዎች ኢንቨስት እንዲያደርጉ መምራት ይቻላል።

በእኔ እምነት፣ የኢትዮጵያን እግር ኳስ ነባራዊ ሁኔታ (በተለይም የኦዲትና የፋይናንስ ቁጥጥር ሥርዓታችንን ደካማነት) ግምት ውስጥ ስናስገባ፣ የደሞዝ ጣሪያ ከመጣል ይልቅ ሀብታም ክለቦች ተጨማሪ ታክስ (Luxury Tax) እንዲከፍሉ ማድረግ እጅግ ይበልጥ ውጤታማና ተግባራዊ ሊሆን የሚችል አማራጭ ነው።

ይህንን የምልበት ዋናው ምክንያቶች

የደሞዝ ጣሪያ (Salary Cap) በኢትዮጵያ ለምን አይሠራም?

የደሞዝ ጣሪያ ውጤታማ የሚሆነው እያንዳንዱ ሳንቲም በባንክና በግልጽ ኦዲት በሚደረግበት ሥርዓት ውስጥ ብቻ ነው። በአገራችን ግን ክለቦች ከተጫዋቾች ጋር “በጓሮ በር” (Under-the-table) በጥሬ ገንዘብ የመክፈል ልምድ ሊጀምሩ ይችላሉ። በአብዛኛው ኢትዮጵያ ውስጥ ያልተፈታው ትልቁ ችግር ይሄ ነው ።ይህ ደግሞ ሕጉ በወረቀት ላይ ብቻ እንዲቀርና ሙስናውን ይበልጥ እንዲባባስ ያደርገዋልል።

የደሞዝ ገደብ ከተደረገ፣ ሊጉ ምርጥ የውጭ አገር ተጫዋቾችንና ከፍተኛ ብቃት ያላቸውን የሀገር ውስጥ ኮከቦችን መሳብ ያቆማል። ይህም የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ አሁን ያለውን የሕዝብ ሳቢነትና የውድድር ትኩሳት እንዲያጣ ያደርገዋል።

ተጨማሪ ታክስ (Luxury Tax) ለምን የተሻለ ምርጫ ይሆናል?

ይህ አሠራር ለኢትዮጵያ እግር ኳስ ዕድገት “አንድ ድንጋይ ሁለት ወፍ” የሚባለው ዓይነት መፍትሔ ነው፡

ትላልቅና በመንግሥት በጀት የሚደገፉ ሀብታም ክለቦች (ለምሳሌ ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ፣ መቻል፣ ወይም ባህር ዳር ከተማ) የፈለጉትን ውድ ተጫዋች መግዛት ይችላሉ። ነገር ግን ከተቀመጠው ገደብ በላይ ባወጡት ቁጥር፣ ያንን ተጨማሪ የቅንጦት ታክስ ለፌዴሬሽኑ ይከፍላሉ።

ከሀብታም ክለቦች የሚሰበሰበው ይህ ታክስ በቀጥታ የፋይናንስ አቅም ለሌላቸው ትናንሽ ክለቦች የታዳጊ አካዳሚ መደጎሚያ ወይም ለፌዴሬሽኑ “የታዳጊዎች ማሳደጊያ ፈንድ” ይውላል። በሌላ አነጋገር፣ ሀብታሞቹ በገዙ ቁጥር ደሆቹና ታዳጊዎቹ ያድጋሉ ማለት ነው።

ሊጉ የራሱን ነፃ የፉክክር ስሜትና ጥራት ሳይለቅ እንዲቀጥልም ይረደዋል።

ባጠቃላይ፤የደሞዝ ጣሪያ ክለቦችን “አታውጡ” ብሎ በኃይል ለመቆለፍ የሚሞክርና በቀላሉ ሊሸረሸር የሚችል ሕግ ነው። በአንጻሩ የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) ግን “ማውጣት ከፈለጋችሁ አውጡ፣ ነገር ግን ለታዳጊዎችም ክፈሉ” የሚልና የፋይናንስ ብክነቱን በቀጥታ ወደ ልማት የሚቀይር ብልሃተኛ አሠራር በመሆኑ ለኢትዮጵያ ተመራጭ ነው።

ይህንን የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) ሥርዓት በተግባር ላይ ለማዋል ፌዴሬሽኑ በቅድሚያ መውሰድ ያለበት የመጀመሪያው እርምጃ በጥናት ላይ የተመሠረተ “የደሞዝ እና የዝውውር ወጪ ጣሪያ” (Financial Benchmark) መወሰን ነው። ክለቦች ከዚህ ከተቀመጠው ወሰን በላይ ሲያወጡ ነው ታክሱ መጣል የሚጀምረው።

ይህ እርምጃ እንዴት ተግባራዊ እንደሚሆን እና በመንግሥት በሚደገፉ ክለቦች ላይ ሊያመጣ የሚችለውን ተጽዕኖ እንመልከት።

ፌዴሬሽኑ መውሰድ ያለበት የመጀመሪያው እርምጃ

ፌዴሬሽኑ ካለፉት 3 ዓመታት የክለቦች ወጪ በመነሳት፣ አንድ የፕሪሚየር ሊግ ክለብ በዓመት ለተጫዋቾች ደሞዝና ጥቅማጥቅም ማውጣት ያለበትን ምክንያታዊ ጣሪያ (ለምሳሌ 60 ሚሊዮን ብር) ያስቀምጣል።

ከዚህ መነሻ በጀት በላይ ለሚያወጡ ክለቦች የደረጃ በደረጃ የታክስ ተመን ይወጣል። ለምሳሌ ያህል፤ከተፈቀደው በላይ እስከ 10 ሚሊዮን ብር ተጨማሪ ላወጣ ክለብ፤ 15% ታክስ መክፈል አለበት።

ከተፈቀደው በላይ ከ20 ሚሊዮን ብር በላይ ተጨማሪ ላወጣ ክለብ፤ 30% ታክስ

ይህ የተሰበሰበ ገንዘብ በቀጥታ የሚገባበት ራሱን የቻለ “የኢትዮጵያ ታዳጊዎች እግር ኳስ ልማት ፈንድ” በሕግ ማቋቋምና ከዋናው የፌዴሬሽኑ በጀት መለየት አለበት።

በመንግሥት በሚደገፉ ክለቦች ላይ የሚኖረው ተጽዕኖ

የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ክለቦች በአብዛኛው (ከ90% በላይ) በከተማ አስተዳደሮች፣ በክልል መንግሥታትና በሕዝብ የልማት ድርጅቶች (እንደ ንግድ ባንክ፣ መቻል፣ ኢትዮ ቴሌኮም) በጀት የሚንቀሳቀሱ በመሆናቸው፣ ይህ ታክስ የሚከተሉትን ተጽዕኖዎች ያመጣል።

የመንግሥት ክለቦች ለተጫዋቾች የተጋነነ ደሞዝ ሲከፍሉ የሚጠቀሙት የሕዝብን የግብር ገንዘብ ነው። ይህ ታክስ ሲጣል፣ የክልል ስፖርት ቢሮዎችና የክለብ ቦርዶች የሕዝብ ገንዘብ ለታክስ እንዳይባክን በመስጋት ወጪያቸውን በራሳቸው እንዲቆጥቡና ወደ ምክንያታዊ የደሞዝ ከፍያ እንዲመለሱ ያስገድዳቸዋል።

አንድ የመንግሥት ክለብ የቅንጦት ታክስ ለመክፈል ከወሰነ፣ ያ የሕዝብ ገንዘብ በቀጥታ ወደ ፌዴሬሽኑ የታዳጊዎች ፈንድ ይገባል ማለት ነው። ይህ ደግሞ ቀጥተኛ ያልሆነ መንገድ የመንግሥት በጀት ወደ እውነተኛ የስፖርት ልማት (Grassroots Development) እንዲዞር ያደርጋል።

የፋይናንስ ዲስፕሊን (ተጠያቂነት) መፍጠር

በአሁኑ ወቅት የክለብ አመራሮች የመንግሥት በጀት ስለሚመደብላቸው በገንዘብ አያያዝ ላይ ጥንቃቄ አያደርጉም። ታክሱ ሲመጣ ግን የኦዲትና የሒሳብ አያያዝ ሥርዓታቸውን ለማዘመን ይገደዳሉ።

ስለሆነም ይህ አሠራር በመንግሥት በሚደገፉ ክለቦች ላይ መጀመሪያ አካባቢ “የበጀት እጥረት” ስሜት ሊፈጥር ቢችልም፣ በረጅም ጊዜ ግን ክለቦች በአጭር ጊዜ ውጤት ላይ ብቻ ከማተኮር ወጥተው፣ የራሳቸውን ታዳጊዎች ወደ ማሳደግ እንዲዞሩ የሚያደርግ አወንታዊ ተጽዕኖ አለው።

ይህንን የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) በተግባር ለማዋል ፌዴሬሽኑ በራሱ የውስጥ ደንብ (Internal Regulations) ብቻ ማስፈጸም አይችልም፤ የግድ ከመንግሥት (ከባህልና ስፖርት ሚኒስቴር እንዲሁም ከገንዘብ ሚኒስቴር) ጠንካራ ሕጋዊና መዋቅራዊ ድጋፍ ያስፈልገዋል።

ይህንን የምልበት ምክንያት የኢትዮጵያ ክለቦች መዋቅር ካለው ነባራዊ ሁኔታና ከሚከተሉት ወሳኝ ነጥቦች በመነሳት ነው።

የክለቦቹ ባለቤት መንግሥት መሆኑ

በአገራችን ያሉ አብዛኞቹ ክለቦች (ከ90% በላይ) የበጀት ምንጫቸው የክልል መንግሥታት፣ የከተማ አስተዳደሮች ወይም የሕዝብ የልማት ድርጅቶች ናቸው። ፌዴሬሽኑ በራሱ የውስጥ ደንብ ብቻ “የቅንጦት ታክስ ክፈሉ” ቢል፣ የፖለቲካና የክልል ተጽዕኖ ያለባቸው ክለቦች ሕጉን ጥሰው ለመሄድ ወይም ውሳኔውን ላለመቀበል ሊያምፁ ይችላሉ። ስለዚህ መንግሥት ይህንን አሠራር በአዋጅ ወይም በሚኒስትሮች ምክር ቤት መመሪያ ደግፎ ካላወጣው፣ ፌዴሬሽኑ የመንግሥትን ተቋማት የመቅጣት አቅም አይኖረውም።

ከመንግሥት የሚፈለጉ 3 ዋና ዋና ሕጋዊና መዋቅራዊ ድጋፎች

ፌዴሬሽኑ ስኬታማ ለመሆን ከሚመለከታቸው ሚኒስቴር መሥሪያ ቤቶች የሚከተሉትን ድጋፎች ማግኘት አለበት።

የመንግሥት ክለቦች የሚመራረጡበት የሒሳብና ኦዲት ሥርዓት በጥብቅ ቁጥጥር ሊደረግበት ይገባል። ገንዘብ ሚኒስቴር ለክለቦች በሚመደበው በጀት ላይ “ከተቀመጠው የደሞዝ መነሻ በላይ ለሚወጣ ወጪ የቅንጦት ታክስ ተቀናሽ ሆኖ ለፌዴሬሽኑ የታዳጊዎች ፈንድ ይተላለፋል” የሚል አስገዳጅ የሒሳብ መመሪያ (Financial Directive) ማውጣት ይኖርበታል።

ሚኒስቴሩ ይህንን አሠራር እንደ ሀገር አቀፍ የስፖርት ፖሊሲ አካል አድርጎ መውሰድ አለበት። ይህም ፌዴሬሽኑ ታክሱን በማይከፍሉ ክለቦች ላይ እስከ ነጥብ መቀነስ ወይም ከሊግ ማውረድ የሚደርስ እርምጃ ሲወስድ ሕጋዊ ከለላ ይሰጠዋል።

በገዛ በጀታቸው አካዳሚ ለሚገነቡ ወይም ታክሱን በአግባቡ ለሚከፍሉ ክለቦች፣ መንግሥት ከስፖርት ትጥቅና ቁሳቁስ ገቢ ዕቃዎች ላይ ከቀረጥ ነፃ የማድረግ መብት (Duty-free) የመሳሰሉ ማበረታቻዎችን እንዲሰጥ ሥርዓት መዘርጋት።

ፌዴሬሽኑ በራሱ ሊሠራው የሚችለው ድርሻ (የውስጥ ደንብ)

መንግሥት ከላይ ያሉትን ሕጋዊ ማዕቀፎች ሲያዘጋጅ፣ ፌዴሬሽኑ ደግሞ በራሱ የውስጥ ደንብ የሚከተሉትን ማከናወን ይችላል።

ታክሱ የሚጣልበትን መነሻ የገንዘብ መጠን (Financial Benchmark) በጥናት መወሰን።

የስፖርታዊ ቅጣቶችን መደንገግ (ለምሳሌ፦ ታክስ ያልከፈለ ክለብ አዲስ ተጫዋች እንዳያስመዘግብ ማገድ)።

ከታክስ የሚሰበሰበውን ገንዘብ ለታዳጊዎች ፕሮጀክት ብቻ በግልጽና በኦዲት ሥርዓት ማከፋፈል።

እናም የቅንጦት ታክስ ሥርዓት ውጤታማ የሚሆነው ፌዴሬሽኑ የቴክኒክና የውድድር ደንቦቹን ሲያረቅ፣ መንግሥት ደግሞ የፋይናንስና የሕግ አስገዳጅነቱን ሲሸፍን ብቻ ነው። ይህ ካልሆነ ግን ሕጉ ጥርስ የሌለው አንበሳ ሆኖ ይቀራል።

አዲሱ የፌዴሬሽኑ አመራር ከባህልና ስፖርት ሚኒስትሩ ጋር በሚያደርገው የመጀመሪያ ስብሰባ ላይ ቅድሚያ ሰጥቶ ማንሳት ያለበት “የታዳጊዎች ፈንድ በጋራ ማቋቋም” በሚለው ነጥብ ላይ ነው ።

“የታዳጊዎች ፈንድ” የጋራ ራዕይና አዎንታዊ መነሻ መፍጠሩ

የታዳጊዎች ስፖርት ልማት የመንግሥትም (የሚኒስቴር መሥሪያ ቤቱ) የረጅም ጊዜ ስትራቴጂካዊ ዕቅድ አካል ነው። ስለዚህ ፌዴሬሽኑ ውይይቱን “በጋራ ፈንድ ማቋቋም” ላይ ሲጀምር፣ ከመንግሥት ጋር በቀላሉ መግባባትና አዎንታዊ ተቀባይነት ማግኘት ይችላል።

የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) ከመጣሉ በፊት፣ የታክሱ ገቢ የት እንደሚገባ (ወደዚህ የጋራ ፈንድ) በግልጽ መቀመጥ አለበት። ፈንዱ አስቀድሞ ከተቋቋመ፣ ክለቦች ለምን ታክስ እንደሚከፍሉ ግልጽ የሆነ “ልማታዊ ምክንያት” ይኖራቸዋል።

“የኦዲት ቁጥጥር” ሁለተኛው (ተፈጻሚነቱ) እርምጃ መሆኑ

የክለቦችን የኦዲት ቁጥጥር ሥርዓት ማጥበቅ በጣም አስፈላጊ ቢሆንም፣ ይህ እርምጃ ለአዲሱ አሠራር እንደ መሣሪያ (Tool) የሚያገለግል እንጂ በራሱ የመጨረሻ ግብ አይደለም።

ፌዴሬሽኑ እና ሚኒስቴሩ በጋራ ፈንዱን ለማቋቋም ከተስማሙ በኋላ፣ ያንን ፈንድ በገንዘብ ለመሙላት የክለቦችን የፋይናንስ ፍሰት መቆጣጠር ግዴታ ይሆናል። በዚህ ጊዜ የኦዲት ቁጥጥር ሥርዓቱን ማጥበቅ እንደ ሁለተኛውና አስገዳጁ ተግባራዊ እርምጃ በራሱ ጊዜ ይመጣል።

የውይይቱ ስልታዊ ፍሰት (The Agenda Roadmap)

በፌዴሬሽኑና በሚኒስቴሩ በጋራ የሚመራ “የሀገር አቀፍ የታዳጊዎች እግር ኳስ ልማት ፈንድ” ማቋቋም።

ይህንን ፈንድ በበጀት ለመደገፍ በፕሪሚየር ሊጉ ላይ የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) ሥርዓትን ለመጣል ከመንግሥት ሕጋዊ ከለላና ይሁንታ ማግኘት።

ታክሱን በአግባቡ ለመሰብሰብና የክለቦችን ወጪ ለማወቅ የክለቦችን የኦዲት ቁጥጥር ሥርዓት ከገንዘብ ሚኒስቴር ጋር በመሆን በጋራ ማጥበቅ።

ስለሆነም በመጀመሪያው ውይይት ላይ በፖለቲካዊ መልኩ “ቁጥጥርና ኦዲት” ከማለት ይልቅ፣ “ለሀገር ታዳጊዎች በጋራ ፈንድ እናቋቁም” የሚለው አዎንታዊ አቀራረብ የመንግሥትን ቀጥተኛ ድጋፍ በፍጥነት ለመሳብ እጅግ ውጤታማው መንገድ ነው።

ይህ ስልታዊ ውይይት በተሳካ ሁኔታ እንዲሄድ የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ አክሲዮን ማህበር (Share Company) አመራሮች ከመጀመሪያው ጀምሮ በውይይቱ ላይ በጋራ መካተት አለባቸው። ውይይቱን በመንግሥትና በፌዴሬሽኑ መካከል ብቻ መገደብ ስህተት ነው።ስለሆነም የአክሲዮን ማህበሩ መገኘት አለበት።

ምክንያቱም ሊጉን በቀጥታ የሚያስተዳድረው አክሲዮን ማህበሩ መሆኑ ነው።

የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) የሚጣለው በፕሪሚየር ሊጉ ክለቦች እና በተጫዋቾች ዝውውር ላይ ነው። ይህንን ውድድር በቀጥታ የሚያስተዳድረውና ከክለቦቹ ጋር የዕለት ተዕለት ግንኙነት ያለው ደግሞ አክሲዮን ማህበሩ ነው።

ማህበሩ ሳይመክርበትና ሳይስማማበት በፌዴሬሽኑና በመንግሥት ብቻ የሚወሰን ሕግ፣ በሊጉ አስተዳዳሪዎችና በክለቦች ዘንድ “ያለ ፍላጎታችን የተጫነብን አምባገነናዊ ሕግ” ተደርጎ ሊወሰድና ተግባራዊነቱ ላይ እንቅፋት ሊፈጠር ይችላል።

የንግድና የሼርሆልደር መብትን አለመጋፋት

የፕሪሚየር ሊጉ አክሲዮን ማህበር የራሱ የንግድ ሕግና የትርፍ/ኪሳራ መመሪያ ያለው ተቋም ነው። በሊጉ የፋይናንስ ፍሰት ላይ የሚደረግ ማንኛውም ለውጥ በማህበሩ የገቢ ምንጭ (የቲቪ መብት ሽያጭ፣ የስፖንሰርሺፕ ስምምነቶች) ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል። ማህበሩ በውይይቱ ላይ ሲኖር የቅንጦት ታክሱ የሊጉን የንግድ እሴትና ሳቢነት በማይጎዳ መልኩ እንዴት መቃኘት እንዳለበት ሙያዊ ምክረ-ሀሳብ ያበረክታል።

“ባለሦስት ማዕዘን” (Tripartite) ጥምረት መፍጠር

ይህንን ትልቅ ለውጥ ለማምጣት እያንዳንዱ አካል የራሱ የሆነ የማይተካ ሚና አለው፡

መንግሥት የፖሊሲ፣ የሕግ ከለላ እና የመንግሥት በጀት ቁጥጥር ድጋፍ ይሰጣል።

ፌዴሬሽኑ ደግሞ የታዳጊዎችን ፈንድ ይመራል፣ አጠቃላይ የስፖርቱን ደንብ ያስከብራል።

አክሲዮን ማህበሩ ደግሞ  ታክሱን በቀጥታ ከክለቦች ሰብስቦ ለፈንዱ ገቢ የማድረግን ተግባራዊ ሥራ ያከናውናል።

አክሲዮን ማህበሩን ያገለለ ውይይት በወረቀት ላይ የሚያምር ነገር ግን መሬት ላይ የማይወርድ ሕግ ነው የሚወልደው። ማህበሩ በውይይቱ ጠረጴዛ ላይ ሲቀመጥ ግን ሕጉ ተግባራዊ፣ ሕጋዊና በክለቦች ዘንድ ተቀባይነት ያለው እንዲሆን ያደርገዋል።

በትናንቱ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን 18ኛ መደበኛ ጠቅላላ ጉባዔ ላይ፣ ስብሰባውን ለማካሄድ ፌዴሬሽኑ ያወጣው የተወሰነ የገንዘብ መጠን (የማስፈጸሚያ ወጪ) በይፋ አልተገለጸም።

ነገር ግን በዕለቱ የቀረበው የፋይናንስ ሪፖርት ላይ ፌዴሬሽኑ ባለፈው የ2018 በጀት ዓመት (በኢትዮጵያ ካላንደር) ያከናወነውን ጠቅላላ የሒሳብና የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርት ለጉባዔው አቅርቦ በሙሉ ድምፅ አፅድቋል።

ብዙውን ጊዜ እንደዚህ ዓይነት ትላልቅ ጠቅላላ ጉባዔዎች በአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን (ECA) አዳራሽ ሲዘጋጁ የሚወጡት ወጪዎች (የአዳራሽ ኪራይ፣ የዕንግዶች ማረፊያ፣ የትራንስፖርትና የውሎ አበል) በፌዴሬሽኑ ዓመታዊ የበጀት ዕቅድ ውስጥ “የጉባዔ ማስፈጸሚያ” ተብለው የሚመደቡ ሲሆን፣ ዝርዝር የወጪ ስሌቱ በቀጣዩ ዓመት የኦዲት ሪፖርት ላይ በይፋ የሚካተት ይሆናል።

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን “ከሙስና ሙሉ በሙሉ የጸዳ ነው” ለማለት አንችልም፤ እንደ እውነቱ ከሆነ ተቋሙና አጠቃላይ የስፖርቱ መዋቅር ለተለያዩ የሙስና አይነቶች ተጋላጭ መሆናቸውን በተለያዩ ጊዜያት የወጡ ጥናቶችና ክስተቶች ያሳያሉ።

ምንም እንኳ በቅርቡ በተካሄደው 18ኛ ጠቅላላ ጉባዔ ላይ ፌዴሬሽኑ የኦዲት ሪፖርቱን በሙሉ ድምፅ ቢያስጸድቅም፣ የስፖርቱ ማህበረሰብ፣ የፌዴራል ኦዲተር ጀነራል እና አካዳሚያዊ ጥናቶች በዘርፉ ላይ የሚከተሉትን የሙስና እና የመልካም አስተዳደር እጥረት ስጋቶች ያነሳሉ።

የጨዋታ ውጤት ማጭበርበር (Match-Fixing)

የሀገር ውስጥ እግር ኳስን እየበከሉ ካሉ ትላልቅ ችግሮች አንዱ የጨዋታዎችን ውጤት አስቀድሞ በገንዘብ ወይም በጥቅማጥቅም የመወሰን (Match-fixing) የወንጀል ሰንሰለት ነው። ክለቦች ከውድድር እንዳይወርዱ ወይም ዋንጫ እንዲያነሱ ከተጫዋቾች፣ ከአሰልጣኞች እና አንዳንድ ጊዜ ከዳኞች ጋር በጥቅም በመተሳሰር ጨዋታዎችን አሳልፎ የመስጠት ድርጊት መኖሩ በይፋ ይነገራል።

የተጫዋቾች ዝውውርና የፋይናንስ ደንብ መጣስ

የፕሪሚየር ሊጉ የፋይናንስ ቁጥጥር ኮሚቴ እንዳረጋገጠው፣ ክለቦችና ተጫዋቾች በህጋዊ መንገድ ከተቀመጠው የበጀት ሥርዓት ውጪ “በጓሮ በር” (Under-the-table) ከፍተኛ ክፍያዎችን በመፈጸም ደንቦችን ይጥሳሉ። ይህም በስፖርቱ ውስጥ ህገ-ወጥ የገንዘብ ዝውውር እንዲኖር በር ከፍቷል።

የኦዲትና የአስተዳደር ክፍተቶች

በቅርቡ የወጡ የፌዴራል ዋና ኦዲተር ሪፖርቶች እንደሚያሳዩት፣ በአጠቃላይ በስፖርቱ ዘርፍ (ፌዴሬሽኖችን ጨምሮ) የፕሮጀክት ፈንዶችን በአግባቡ አለመጠቀም፣ የውል አስተዳደር (Contract Administration) ጉድለቶች እና የፋይናንስ ግልጽነት ማነስ ይታይባቸዋል። ይህ ዓይነቱ ደካማ የቁጥጥር ሥርዓት ደግሞ ገንዘብ ለታለመለት የታዳጊዎች ልማትና መሠረተ ልማት እንዳይውል ያደርጋል።

በዳኝነት እና በውሳኔ አሰጣጥ ላይ የሚነሱ ቅሬታዎች

የክልል ክለቦችና ደጋፊዎች ፌዴሬሽኑ የሚያስተላልፋቸው አንዳንድ የዲሲፕሊን ውሳኔዎችና የዳኞች ምደባዎች “ፍትሃዊነት የጎደላቸውና በጥቅም ግንኙነት ላይ የተመሠረቱ ናቸው” በሚል በተደጋጋሚ ቅሬታ ያቀርባሉ።

በመሆኑም ፌዴሬሽኑ በየዓመቱ ህጋዊ የኦዲት ሪፖርቶችን ቢያቀርብም፣ እግር ኳሱን መሬት ላይ ወርዶ ከሚያደቁት የውጤት ማጭበርበር፣ የጥቅም ግጭት (Conflict of Interest) እና የአሠራር ግልጽነት እጥረት

አንጻር ሲመዘን ተቋሙ ከሙስና የጸዳ ሳይሆን፣ ይልቁንም ጠንካራ ስር ነቀል የማፅዳት ሥራ የሚፈልግበት ደረጃ ላይ ነው።

ፌዴሬሽኑ የኦዲት ሪፖርቱን ቢያጸድቅም፣ እግር ኳሱ ከውጤት ማጭበርበር (Match-fixing)፣ ከጓሮ በር የፋይናንስ ዝውውር እና ከአሠራር ግልጽነት እጥረት ሙሉ በሙሉ የጸዳ ባለመሆኑ ጠንካራ የማሻሻያ ሥራዎችን ይሻል።