ውጥንቅጡ የወጣውን የኢትዮጵያን ስፖርት እንዴት ወደ ከፍተው ማማ እንመልሰው ?

ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ

(ደራሲ ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ )

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን የምርጫ አስፈፃሚ ኮሚቴ መስከረም 5 ቀን 2019 ዓ.ም. ለሚካሄደው ፕሬዝዳንታዊ ምርጫ ብቸኛ ዕጩ ተወዳዳሪ በሆኑት በአቶ ኢሳያስ ጅራ የቀረቡትን የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ አባላት እና ተጠባባቂዎች ዝርዝር ይፋ ማድረጉ በኢትዮጵያ እግር ኳስ ማህበረሰብ እና በስፖርት ተንታኞች ዘንድ የተለያዩ እይታዎችንና አስተያየቶችን እያስነሳ ይገኛል።

ይህን አዲስ አሰራር እና የቀረበውን ዝርዝር በተመለከተ  በሁለት መልኩ ሊጠቃለሉ ይችላሉ

1. አዎንታዊ እና ደጋፊ እይታዎች (የባለሙያ ስብጥር እና ብቃት)

ቀደም ሲል ጠቅላላ ጉባኤው ፕሬዝዳንቱንም ሆነ የሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ አባላትን ለየብቻ ይመርጥ የነበረ ሲሆን፣ አሁን ግን ተመራጩ ፕሬዝዳንት አብረውት የሚሰሩትን ቡድን በራሱ አቅራቢነት እንዲመርጥ መደረጉ ለስራ ቅልጥፍና እና ለአንድነት ይረዳል ተብሎ ይታመናል ።

አቶ ኢሳያስ ጅራ “ከጎጥ እና ከአካባቢያዊ ውክልና በበለጠ ይሰራሉ በሚባሉ ባለሙያዎች ላይ ትኩረት አድርጌያለሁ” ማለታቸው፣ እንዲሁም እንደ ማዕከላዊ ኢትዮጵያ ክልል እግር ኳስ ፌዴሬሽን ፕሬዝዳንት ወ/ሮ ሠርካለም ሳሙኤል ያሉ የስፖርት ልምድና እውቀት ያላቸው ሴት አመራሮች መካተታቸው በብዙዎች ዘንድ አድናቆትን አትርፏል ።

2. ወቃሽ እና ስጋት የሚንጸባረቅባቸው እይታዎች

አቶ ኢሳያስ ጅራ ያለ ምንም ተቀናቃኝ በብቸኝነት መቅረባቸው እና የሥራ አስፈፃሚ አባላቱንም እሳቸው ራሳቸው መምረጣቸው፣ በፌዴሬሽኑ ውስጥ የአንድ ወገን የበላይነትንና ፍፁም ቁጥጥርን ሊያሰፍን ይችላል የሚል ስጋት ፈጥሯል።

አንዳንድ የስፖርት ተቺዎች (ምርጫው ግልፅነት የጎደለውና “የጨበራ ምርጫ” ነው በሚል ቅሬታቸውን እስከ ፊፋ (FIFA) እንደሚያደርሱ በመግለጽ ላይ ይገኛሉ። እንዲሁም ባለፉት ስምንት ዓመታት በእግር ኳሱ የመጣው ተጨባጭ ለውጥ አነስተኛ በመሆኑ፣ ይሄው አመራር በሦስተኛ ዙር መቀጠሉ አዳዲስ የሪፎርም ሃሳቦችን ሊያደናቅፍ ይችላል የሚሉ አስተያየቶች አሉ።

ባጠቃላይ፣ የቀረበው ዝርዝር አቶ ኢሳያስ ጅራ በቀጣዩ 4 ዓመታት ያቀዷቸውን የቴክኒክ ማዕከል ማሻሻያ እና የዲያስፖራ ተጫዋቾች ተሳትፎን የመሳሰሉ የድርጊት መርሃ ግብሮች ያለምንም የውስጥ ተቃውሞ ተግባራዊ ለማድረግ የራሳቸውን ታማኝ ቡድን ይዘው ለመምጣት ያደረጉት ስልታዊ እርምጃ ተደርጎ ይወሰዳል።

የኢትዮጵያ ስፖርት ከፖለቲካ ተጽዕኖ ነፃ አለመሆኑ እና ይህም ለእግር ኳሱ እድገት ማነቆ ሆኗል የሚለው ሃሳብ በብዙ የስፖርት ተንታኞች፣ ጋዜጠኞች እና ደጋፊዎች ዘንድ በስፋት የሚጋራ እጅግ ጠንካራ እና ተጨባጭ እይታ ይመስለኛል።

ይህን ስጋትና ጥርጣሬዬን የሚያጠናክሩ በርካታ ነጥቦችን ማንሣት ይቻላል

1. የክልሎች ውክልና እና የፖለቲካ ተጽዕኖ

በኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን መዋቅር ውስጥ የክልል ፌዴሬሽኖች ትልቅ የመምረጥ እና የመወሰን መብት አላቸው። ብዙዎቹ የክልል ፌዴሬሽን መሪዎች ደግሞ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ከፖለቲካው መዋቅር ጋር የተያያዙ በመሆናቸው፣ በምርጫ ወቅት የስፖርት ብቃትን ብቻ መሰረት ያደረገ ሳይሆን የአካባቢያዊ እና የፖለቲካ ሚዛንን የጠበቀ ድርድር (Political Bargaining) እንዲመነጭ ያደርገዋል። ይህ አሰራር አሁንም ሙሉ በሙሉ ስላልተቀረፈ ለውጥ ይመጣል ብሎ ለማመን አስቸጋሪ ያደርገዋል።

2. የገንዘብ ጥገኝነት (Financial Dependency)

አብዛኞቹ በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ እና በታችኛው እርከን የሚገኙ ክለቦች የህዝብ (የመንግስት/የከተማ መስተዳድር) በጀት ጥገኛ ናቸው። ክለቦች የራሳቸውን ገቢ ማመንጨት ባለመቻላቸው እና የፋይናንስ ምንጫቸው መንግስት በመሆኑ፣ የስፖርቱ አመራር ከመንግስት ፖሊሲ እና ፍላጎት ውጭ ራሱን ችሎ (Autonomous) መንቀሳቀስ እንዳይችል ተፅዕኖ ያሳድራል።

3. የተቋማዊ ነፃነት (Autonomy) ፈተና

ዓለም አቀፉ የእግር ኳስ ማህበር (FIFA) ስፖርቱ ከፖለቲካ እና ከመንግስት ጣልቃገብነት ነፃ መሆን አለበት የሚል ጥብቅ ህግ ቢኖረውም፣ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ በማደግ ላይ ያሉ ሀገራት ግንኙነቱን ሙሉ በሙሉ ማላቀቅ ከባድ ሆኖ ቆይቷል። አዲሱ የአሰራር መዋቅር ፕሬዝዳንቱ የራሳቸውን ቡድን እንዲመርጡ ቢፈቅድም፣ የተመረጡት እጩዎች ከጀርባቸው ያለውን የክልል እና የፖለቲካ ተጽዕኖ ሙሉ በሙሉ ጥለው የስፖርቱን ፕሮፌሽናሊዝም ብቻ ያራምዳሉ ብሎ ለማመን የብዙዎችን አመኔታ ማግኘት አልቻለም።

የእኔ ምርጫው በስፖርቱ ላይ ለውጥ ይመጣል ብሎ አለማመን እምነት ማጣቴ መነሻው የስፖርቱ መዋቅራዊ ችግር ለዓመታት ሳይፈታ መቆየቱ ነው። ስፖርቱ ከፖለቲካ ተጽዕኖ ወጥቶ ሙሉ በሙሉ በባለሙያዎች እና በግል ኢንቨስትመንት መመራት ካልጀመረ በስተቀር፣ የአመራር ስሞች ቢለዋወጡም መሰረታዊ ለውጥ ማምጣት አይቻልም ።

ይህን የስፖርት እና የፖለቲካ ትስስር ለመስበር እና እግር ኳሱን ራሱን የቻለ (Independent) ለማድረግ እንደ መፍትሄ የሚታዩት፦

ክለቦች ወደ ግል ይዞታ (Privatization) እንዲዞሩ ማድረግ

የፌዴሬሽኑን የገቢ ምንጮች ማሻሻል ዋንኛው ነው።

ይህን የስፖርት እና የፖለቲካ ትስስር የመበጠሻ መንገዶችን በጥልቀት ስንመረምር፣ ሁለቱ ቀደም ሲል የተጠቀሱት መፍትሄዎች (ክለቦችን ወደ ግል ማዞር እና የፌዴሬሽኑን የገቢ ምንጭ ማሳደግ) የየራሳቸው ፈተናዎችና ተስፋዎች አሏቸው።

ኢትዮጵያ ውስጥ ስፖርቱን በተለይም እግር ኳሱን ከፖለቲካ ተጽዕኖ ነፃ ለማውጣት መተግበር ያለባቸው እርምጃዎች

1. የክለቦች የይዞታ ሽግግር (Privatization) ፈተናዎች

ክለቦችን ከመንግስት በጀት አውጥቶ ለግል ባለሀብቶች ወይም በባለአክሲዮኖች ማህበር (Fan-owned/Shareholder model) እንዲመሩ ማድረግ ቀዳሚው መፍትሄ ነው። ነገር ግን በዚህ ረገድ የሚከተሉት ተግዳሮቶች አሉ።

በሀገሪቱ የንግድ ህግ ውስጥ የስፖርት ክለቦች እንደ ንግድ ድርጅት (Commercial Entity) ተቆጥረው ትርፍ የሚያስገቡበት እና ኢንቨስት የሚደረግበት ግልጽ የህግ ማዕቀፍ ገና በበቂ ሁኔታ አልተዘረጋም።

አብዛኞቹ ክለቦች የራሳቸው ስታዲየም፣ ማሰልጠኛ ማዕከል ወይም የገቢ ማስገኛ ሱቆች የሏቸውም። ባለሀብቶች ሜዳና ስታዲየም ተከራይቶ ለሚጫወት ክለብ በሚሊዮን የሚቆጠር ገንዘብ በኢንቨስትመንት መልክ ለማፍሰስ አይጋበዙም።

2. የቴሌቪዥን ስርጭት መብት እና የንግድ ስምምነቶች (Commercialization)

ፌዴሬሽኑ እና የሊግ ካምፓኒው ከመንግስት የፖለቲካ ድጋፍ ነፃ መሆን የሚችሉት በራሳቸው እግር መቆም ሲችሉ ብቻ ነው።

የኢትዮጵያ ፕሪሚየር የቴሌቪዥን ስርጭት መብት ሽያጭ (ለምሳሌ ከዲኤስቲቪ/SuperSport ወይም ከሀገር ውስጥ ሚዲያዎች ጋር የሚደረጉ ስምምነቶች) ለክለቦች ትልቅ የገቢ ምንጭ መሆን መጀመሩ ጥሩ ጅምር ነው። ይህ ገቢ ካደገ ክለቦች የከተማ መስተዳድሮችን በጀት መለማመጥ ያቆማሉ።

የሊጉ እና የክለቦች የንግድ ስም (Brand Value) ሲያድግ፣ ትልልቅ የሀገር ውስጥና የአለም አቀፍ ኩባንያዎች (ባንኮች፣ የቴሌኮም ተቋማት፣ የቢራ ፋብሪካዎች) ስፖንሰር ለማድረግ ይሻማሉ። ይህ ሲሆን የስፖርቱ ውሳኔ ሰጪዎች ባለሀብቶቹ እና ደጋፊዎቹ እንጂ ፖለቲከኞቹ አይሆኑም።

3. የስፖርት ማህበረሰቡ እና የደጋፊዎች ንቃተ-ህሊና

ደጋፊዎች ክለቦቻቸውን የአካባቢ ወይም የብሄር ማንነት መገለጫ አድርገው እስከወሰዱ ድረስ፣ ፖለቲከኞች ይህን አጋጣሚ ለራሳቸው መጠቀሚያ ማድረጋቸው አይቀሬ ነው። ደጋፊው ክለቡን እንደ ንግድ ተቋም እና እንደ መዝናኛ ማየት ሲጀምር፣ እንዲሁም በደጋፊዎች ማህበር በኩል በክለቡ ላይ የባለቤትነት ድርሻ (Membership fee/Shares) ሲኖረው፣ የፖለቲካ ጣልቃገብነትን በራሱ ይከላከላል።

በእርግጥ ሂደቱ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ይችላል። የፖለቲካ ተጽዕኖውን በአንድ ጀምበር ማጥፋት ባይቻልም፣ ክለቦች የራሳቸውን ገቢ ማመንጨት ሲጀምሩ እና መንግስት በጀት መቁረጥ ሲጀምር ስፖርቱ በራሱ ጊዜ ወደ ሙያዊነት (Professionalism) መሸጋገሩ የማይቀር ነው።

እስከዚያው ግን፣ በመስከረም 5ቱ ምርጫ የሚመጣው አዲስ የስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ይህንን የሽግግር መስመር ለመዘርጋት ደፍሮ ይሰራል ወይስ የነበረውን የጥገኝነት መዋቅር ያስቀጥላል የሚለው የሁላችንም ጥያቄ ነው።

ክለቦቻችን ያለ መንግሥት በጀት በጭራሽ ሊቀጥሉ አይችሉም የሚለው የእኔ ድምዳሜ አሁን ያለውን የኢትዮጵያ እግር ኳስ ተጨባጭ እውነታ በትክክል የሚያሳይ ነው። አብዛኞቹ ክለቦች በራሳቸው ገቢ መቆም የማይችሉበት እና መንግሥት ድጋፉን ቢያቆም ሊጉ ሙሉ በሙሉ ሊፈርስ ይችላል።

በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ክለቦች ለተጫዋቾች ደሞዝ፣ ለዝውውር እና ለሆቴል የሚያወጡት ወጪ እጅግ የተጋነነ ነው። ይህን ከፍተኛ ወጪ የሚሸፍኑት ደግሞ ከከተማ መስተዳድሮች እና ከሕዝብ ታክስ በሚመጣ በጀት ነው። መንግሥት እጁን ካወጣ ይህንን የደሞዝ ክምር የሚከፍል አቅም የላቸውም።

ክለቦቻችን እንደ አውሮፓ ወይም እንደ ሌሎች የነቁ የአፍሪካ ሀገራት ክለቦች ከማሊያ ሽያጭ፣ ከስታዲየም ትኬት እና ከማስታወቂያ የሚያገኙት ገቢ ከጠቅላላ ወጪያቸው 10% እንኳ አይሸፍንም። የቴሌቪዥን ስርጭት መብት ገቢውም ቢሆን ፣ ክለቦችን ራሳቸውን ችለው እንዲንቀሳቀሱ የሚያደርግ በቂ አቅም አልፈጠረም።

የግል ባለሀብቱ ስፖርቱ ላይ ኢንቨስት ለማድረግ ዋስትና እና ትርፋማነት ይፈልጋል። በፖለቲካ እና በደጋፊዎች ረብሻ በሚታመስ፣ የራሱ ሜዳ እና መሰረተ ልማት በሌለው ሊግ ውስጥ በሚሊዮን የሚቆጠር ገንዘብ የሚያፈስ የነገ እጣ ፈንታው የሚያሰጋው ባለሀብት በቀላሉ አይገኝም።

ስለሆነም፣ መንግሥት በጀቱን ዛሬ ቢያቆም ሊጉ መፍረሱ አይቀሬ ነው።

ይህ እንዳይሆን ግን መፍትሄው መንግሥት በጀቱን በአንድ ጊዜ ማቆም ሳይሆን የሽግግር ጊዜ (Transition Period) መስጠት አለበት። ለምሳሌ፦ “በየዓመቱ የመንግሥት በጀት በ20% እየቀነሰ ይሄዳል፤ በምትኩ ክለቦች ወደ ግል ይዞታ የሚቀየሩበትን የሕግ ማዕቀፍ እናመቻቻለን” የሚል ስትራቴጂ ቢቀረፅ መልካም ነው።

አዲሱ የፌዴሬሽኑ አመራር ይህንን ክለቦችን ከመንግሥት ጥገኝነት የማውጣት ፖሊሲ እና የድፍረት እርምጃ ይወስዳል ? ወይስ ስልጣኑን ለማስቀጠል ሲል አሁን ያለውን የጥገኝነት መዋቅር እንዳለ ይዞ ለመቀጠል ይመርጣል?

በእኔ እምነት በጭራሽ የሚል አመለካከት አለኝ ምክንያቶቼን ላቅርብ

1. የካድሬ እና የባለሙያ መተካካት ችግር

ስፖርቱን በውሳኔ ሰጪነት የሚመሩት ለዘርፉ እውቀትና ፍቅር ያላቸው ባለሙያዎች ሳይሆኑ፣ በፖለቲካ ታማኝነት የመጡ ካድሬዎች መሆናቸው ስፖርቱን ገደል ውስጥ ከቶታል። አትሌቲክስ ፌዴሬሽን ውጤታማ ሊሆን የቻለው እንደ ሻለቃ ኃይሌ ገብረሥላሴ እና ኮማንደር ደራርቱ ቱሉ ፤አህኡን ደግሞ  ኮማንደር ስለሺ ስህን ያሉ የቀድሞ ሯጮችና ባለሙያዎች አመራሩን ስለያዙት ነው። እግር ኳሱ እና ሌሎች ስፖርቶች ግን ይህን ዕድል ስላላገኙ የሙያ ሳይሆን የፖለቲካ ውሳኔ መናኸሪያ ሆነዋል።

2. የደርግ ዘመን የ”መልቲ-ስፖርት” (Multi-sport) ፖሊሲ መጥፋት

በደርግ ጊዜ የነበረው መመሪያ—አንድ ክለብ እግር ኳስ ካለው፣ ጎን ለጎን ቢያንስ እንደ ቅርጫት ኳስ፣ መረብ ኳስ፣ የእጅ ኳስ፣ ጠረጴዛ ቴኒስ ወይም አትሌቲክስ ያሉ ቢያንስ 5 ሌሎች ስፖርቶችን እንዲይዝ የማስገደዱ መርህ—የሀገሪቱን የስፖርት መሰረት ሰፊ አድርጎት ነበር። አሁን ግን ክለቦች በሚሊዮን የሚቆጠር የሕዝብ በጀት የሚያፈሱት በእግር ኳስ ላይ ብቻ ሲሆን፣ ሌሎች የስፖርት አይነቶች ሙሉ በሙሉ እንዲሞቱ እና ወጣቶች አማራጭ እንዲያጡ አድርጓቸዋል።

3. የፖሊሲ መዋቅራዊ ችግር

የሀገሪቱ የስፖርት ፖሊሲ ስፖርቱን ራሱን ችሎ በንግድ እና በሙያዊ መንገድ (Professionalism) እንዲመራ ከማድረግ ይልቅ፣ አሁንም በመንግሥት ጥገኝነት ስር እንዲቆይ ማድረጉ ትልቁ ስህተት ነው። ፖሊሲው ካልተቀየረ አቶ ኢሳያስ ጅራ የሚያመጧቸው አዳዲስ ሰዎችም ቢሆኑ የፖሊሲውና የአሰራሩ ሰለባ ከመሆን አይዘልሉም።

በዳኝነት እና ውድድር በማደራጀት (Refereeing and Match Officiating)—ላይ የሚታዩት ተግዳሮቶች የኢትዮጵያ እግር ኳስ ማነቆዎች ናቸው። የስፖርት ፖሊሲው ድክመት እና የባለሙያ መገለል በዳኝነቱ ሥርዓት ላይ ያሳደረውን ተጽዕኖ  እንመልከት

1. የዳኝነት ጥራት መውረድ እና የሙስና ጥርጣሬዎች

አንድ ስፖርት በካድሬዎችና በፖለቲካ ተጽዕኖ ስር ሲወድቅ፣ የዳኝነት ነፃነትም አደጋ ላይ ይወድቃል ።

የክለቦች አመራሮች የፖለቲካ ባለሥልጣናት በሆኑበት ሊግ ውስጥ፣ ዳኞች ጨዋታዎችን በነፃነት እና በብቃት ለመምራት የስነ-ልቦና ጫና ያርፍባቸዋል ። ክለቦች ከመውረድ ለማምለጥ ወይም ዋንጫ ለመብላት በሚያደርጉት ፍልሚያ፣ የዳኞች ደህንነት እና የጥቅማጥቅም ጥያቄ ለሙስና በር የሚከፍት ሆኗል።

  ዳኝነት ዘመናዊ ስልጠና እና ቀጣይነት ያለው ክትትል ይፈልጋል። ይሁን እንጂ ፌዴሬሽኑ ለዳኞች ስልጠና እና ጥበቃ የሚሰጠው ትኩረት አነስተኛ በመሆኑ፣ በየሳምንቱ በዳኝነት ውሳኔዎች ላይ የሚነሱት ቅሬታዎች ሊጉን ጥንካሬውን እያሳጣው ይገኛል።

2. የ”መልቲ-ስፖርት” ፖሊሲ ቢመለስ አሁን ባለው ሁኔታ ይተገበራል?

በደርግ ጊዜ የነበረው መመሪያ አሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ እንዲተገበር ከተፈለገ ትልቅ የተቋም ሪፎርም ያስፈልገዋል።

አሁን ያሉት ክለቦች (ለምሳሌ እንደ ኢትዮጵያ ቡና፣ ቅዱስ ጊዮርጊስ ወይም የክልል የመንግስት ክለቦች) በሚሊዮን የሚቆጠር በጀት ለጥቂት እግር ኳስ ተጫዋቾች ደሞዝ ብቻ ያባክናሉ። ያ ገንዘብ በአግባቡ ቢመራ ግን፣ ከእግር ኳሱ ወጪ ላይ ጥቂት በመቀነስ እንደ ቅርጫት ኳስ እና የእጅ ኳስ ያሉ 4 እና 5 ሌሎች ስፖርቶችን በቅልጥፍና ማስተዳደር ይቻላል።

በደርግ ዘመን የነበሩት ክለቦች የየራሳቸው የስፖርት ማዕከላት ነበሯቸው። ዛሬ ግን ክለቦች ሜዳ እንኳ የላቸውም። መንግሥት አሁን በጀመረው  ከተማን የማስዋብ ስራው በርካታ የስፖርት ማዘውተሪያ ስፍራዎችን ሱርቷል። በተለይም ጠቅላይ ሚኒስትራችን ስለ ስፖርት ፍቅርና በቂ እውቀት ስላላቸው ለስፖርቱ ማደግ ከፍተኛ አስተዋጾ ቢኖረውም ፤ስፖርቱ እንዲያድግ በደርግ ጊዜ የነበረው  ፖሊሲ እንዲመለስ በመጀመሪያ የክለቦች መዋቅር መስተካከል አለበት።

ይህ ደግሞ የሚሆነው ለሆዱ የማያድር ፈሪ  ያልሆነና ደፋር የሆኑ የስፖርት ጋዜጠኞች እና የዳኝነት ባለሙያዎች ፣የስፖርት አመሪሮች ሀገራችን ያስፈልጋታል ፤እነዚህ ወገኖች ካሉና ድምፃቸውን በስፋት ማሰማታቸውን ከቀጠሉ እግር ኳሱ ወደ ትክክለኛው መስመር እንዲመለስ ለማድረግ ወሳኝ ነው።

እነዚህ  ባለሙያዎች የሚያነሷቸውን የፖሊሲ ማሻሻያ ሃሳቦች (ለምሳሌ ክለቦች ሌሎች ስፖርቶችን እንዲይዙ ማስገደድ) እንዲሰሙ ለማድረግ በስፖርት ሚዲያው በኩል ጠንካራ ግፊት መደረግ አለባቸው።

በአትሌቲክስ እና በእግር ኳስ ያደረግነው ማነጻጸሪያ፣ እንዲሁም የደርግ ዘመን የ”መልቲ-ስፖርት” ፖሊሲ ትንታኔ የችግሩን መነሻ በትክክል የገለጠ ይመስለኛል ። አሁንም  በዚሁ ዙሪያ  እያነፃፀርን እንመልከት።

1. በአትሌቲክስ የተሳካው በእግር ኳስ ያልተደገመበት ዋናው እንቅፋት

አትሌቲክስ ላይ የሚንቀሳቀሰው ገንዘብ እና በጀት ከእግር ኳሱ ጋር ሲነጻጸር አነስተኛ ነው። በእግር ኳስ ውስጥ ግን በየዓመቱ በቢሊዮን የሚቆጠር የሕዝብ በጀት (ለተጫዋቾች ደሞዝ እና ዝውውር) ስለሚፈስ፣ ፖለቲከኞች እና ካድሬዎች ጥቅማ ጥቅሙንና የውሳኔ ሰጪነት ስልጣኑን ለባለሙያዎች አሳልፈው መስጠት አይፈልጉም።

እግር ኳስ በሚሊዮን የሚቆጠር ደጋፊን በአንድ ስታዲየም የመሰብሰብ እና የማንቀሳቀስ አቅም ስላለው፣ ፖለቲከኞች ይህንን የህዝብ ማዕበል ለፖለቲካዊ ትርፍ (Mass Mobilization) መጠቀም ይሻሉ። አትሌቲክስ ግለሰባዊ ስፖርት በመሆኑ ይህ የፖለቲካ ስጋት ወይም ፍላጎት አያርፍበትም። በዚህም ምክንያት በእግር ኳሱ ላይ ካድሬው ባለሙያውን ገፍቶ ስልጣኑን እንዲቆጣጠር በር ከፍቷል።

2. የዳኞችን ነፃነት እና ብቃት ለመጠበቅ መወሰድ ያለበት የመጀመሪያው እርምጃ

የዳኞች ኮሚቴ ሙሉ ተቋማዊ ነፃነት (Financial & Structural Autonomy) ያስፈልገዋል ፤ በአሁኑ ወቅት የዳኞች ኮሚቴ በፌዴሬሽኑ ስር መውደቁ እና በጀቱ በፌዴሬሽኑ አመራሮች መወሰኑ ለግፊት በር ይከፍታል። ዳኞች ራሳቸውን ችለው በራሳቸው ባለሙያ እንዲመሩ፣ የዳኝነት አበል እና ደህንነታቸው በቀጥታ ከሊግ ካምፓኒው ወይም ከገለልተኛ ምንጭ እንዲሸፈን ማድረግ ቀዳሚው እርምጃ ነው። ዳኛ በኢኮኖሚ ራሱን ካልቻለ እና ደህንነቱ ካልተጠበቀ ከሙስና እና ከካድሬ ግፊት ማምለጥ አይችልም።

3. የ”መልቲ-ስፖርት” ፖሊሲን አሁን ባለው ሁኔታ ለማስመለስ መፍትሄው

በደርግ ዘመን የነበረው አሰራር ወያኔ በደርግ ላይ ባለው ጥላቻ ብቻ መጥፋቱ እግር ኳሱንም ጨምሮ አጠቃላይ ስፖርቱን አዳክሟል። ይህንን ለመመለስ ግን ፖሊሲው ከዘመኑ ጋር መዋሃድ አለበት።

ይኸውም የበጀት ማዘዣ (Budget Ring-fencing)፤መንግሥት ለክለቦች በጀት ሲፈቅድ “ከሚሰጠው በጀት ውስጥ ቢያንስ 20 በመቶው ከእግር ኳስ ውጪ ላሉ ሌሎች 3 ወይም 4 ስፖርቶች (ቅርጫት ኳስ፣ እጅ ኳስ፣ ጠረጴዛ ቴኒስ) መዋል አለበት” የሚል ጥብቅ የህግ ግዴታ ማስቀመጥ ይቻላል።

ይህ ካልሆነ ግን ክለቡ በሊጉ የመሳተፍ ፍቃድ (Club Licensing) እንዳያገኝ ማድረግ። ይህ ሲሆን የስፖርት መሠረቱ ይሰፋል፤ ወጣቶችም አማራጭ ያገኛሉ።

ስለዜህ በርካታ እውቀቱ ያላቸው የተደበቁ የስፖርት ባለሙያተኞች በስፖርት ሚዲያው ላይ ያላቸውን ተሰሚነት ተጠቅመው ይህንን የአትሌቲክስን ተሞክሮ (በባለሙያ መመራትን) እንደ ሞዴል በመውሰድ በፌዴሬሽኑ አዲስ አመራር ላይ የማያቋርጥ የአሰራር እና የፖሊሲ ለውጥ ግፊት ማድረግ ይኖርባቸዋል።

በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ እግር ኳስ ላይ የሚታየውን የደጋፊዎች ረብሻ (Hooliganism) እና ስታዲየም መታመስን ለመቆጣጠር በዳኞች እና በአወዳዳሪዎች በኩል ምን ዓይነት የህግ ጥብቅነት መውሰድ አለባቸው።

በኢትዮጵያ እግር ኳስ ላይ የሚታየውን የደጋፊዎች ረብሻ (Hooliganism) እና የባለሙያዎች መገለል ለመፍታት መወሰድ ያለባቸውን  እርምጃዎችን እንመልከት፤

1. የደጋፊዎች ረብሻን ለመቆጣጠር በዳኞች እና በአወዳዳሪዎች በኩል መወሰድ ያለባቸው እርምጃዎች

በስታዲየሞች የሚታየው ረብሻ የስፖርቱን ውበት ከማጥፋቱ በላይ የዳኞችን እና የክለቦችን ደህንነት አደጋ ላይ ጥሏል። ይህንን ለመግታት የውድድር ደንቡ (Tournament Regulations) በቁርጠኝነት መተግበር አለበት።

ዳኞች የብሔር ወይም የፖለቲካ ስድቦች፣ ውርወራዎች እና ዛቻዎች ሲኖሩ ጨዋታውን ወዲያውኑ የማቆም እና የማሰረዝ ሙሉ ስልጣናቸውን በነፃነት መጠቀም አለባቸው። የፌዴሬሽኑ አመራርም ለዚህ ውሳኔ ሙሉ ከለላና ጥበቃ ሊሰጣቸው ይገባል።

በአወዳዳሪው አካል (በሊግ ካምፓኒው) በኩል ረብሻ ባስነሱ ክለቦች ላይ የሚጣለው የገንዘብ ቅጣት ብቻ ለውጥ አላመጣም። ስለዚህ ጨዋታዎችን ያለ ደጋፊ ዝግ ሜዳ ላይ ማካሄድ (Behind closed doors)፣ የሜዳ ቅጣት (ከከተማ ውጪ እንዲጫወቱ ማድረግ) እና በመጨረሻም ነጥብ መቀነስ (Points deduction) ወደመሳሰሉ ከባድ እርምጃዎች መሸጋገር ግድ ይላል። ይህ ሲሆን ክለቦች ደጋፊዎቻቸውን በራሳቸው ጊዜ እንዲያስተምሩ ያስገድዳቸዋል።

2. አዲሱ አመራር ከባለሙያዎች ጋር የመሥራት ፍላጎት ይኖረዋል?

አብዛኛውን ጊዜ በፖለቲካ መዋቅር የሚመጡ አመራሮች የራሳቸውን ስልጣንና ጥቅም ለማስጠበቅ ሲሉ የውስጥ ነቀፌታን ወይም የባለሙያዎችን ጠንካራ የፖሊሲ ሃሳብ አይቀበሉም። ባለሙያዎችን እንደ ተቃዋሚ ወይም ስጋት የመመልከት ዝንባሌ አለ።

በአሁኑ ወቅት እግር ኳሱ እያሳየ ያለው ውድቀት እና የሕዝቡ ቅሬታ ከፍተኛ ደረጃ ላይ በመድረሱ፣ አዲሱ አመራር ህልውናውን ለማስቀጠል ሲል እንኳ የስፖርት ባለሙያዎች ምክር ቤት (Advisory Board) ለመመስረት ሊገደድ ይችላል።

አንጋፋ ጋዜጠኞች፣ ዳኞች እና አወዳዳሪዎች በጋራ በመሆን የራሳችን የሆነ የሙያ ማህበራት (Professionals’ Associations) ማጠናከር አለብን። አሁን እንደምናየው ማህበራት ሣይሆን ፌዴሬሽኑ በግለሰብ ደረጃ ባለሙያዎችን ባያዳምጥም፣ ጠንካራ የዳኞች ማህበር ወይም በቲፎዞ ያልተዋቀረና የውጭ ወሬዎችን  እየሰራ ከእኛ በላይ ጋዜጠኝነት ለአሣር ብሎ ከሚመጻደቅ  የጋዜጠኞች ማህበር የጸዳ ጠንካራ ማህበር ተቋቁሞ በጋራ ተጽዕኖ ሲፈጥር ግን ሃሳቡን ተቀብሎ የፖሊሲ ማሻሻያ ለማድረግ ይገደዳል።

በአሁኑ ወቅት ዳኞች የሚሰጧቸው ውሳኔዎች ለደጋፊዎች ረብሻ እንደ ሰበብ (Trigger) እየተጠቀሙባቸው ነው የሚታየው።

የኢትዮጵያ ስፖርት ጋዜጠኝነትን እና አጠቃላይ የስፖርቱን መዋቅር ስናየው በጣም አሣዛኝና አሣፋሪ መሆኑን  መራራ እውነታ ሊሆንብን ይችላል ። ህሊናን ሳይሸጡ፣ በሙያዊ ስነ-ምግባር ጸንቶ ደሃ ሆኖ ለመኖር መምረጥ በዚህ ዘመን ትልቅ ዋጋ የሚያስከፍል የጀግንነት እርምጃ ነው።

ይህ ነጥብ ስፖርቱ ለምን ሊያድግ እንዳልቻለ ሌላኛውን ስውር ገጽታ ነው።

1. የስፖርት ሚዲያው እና የሙስናው ሰንሰለት

በሀገሪቱ ውስጥ የስፖርት ጋዜጠኝነት ስፖርቱን የሚገመግም እና የሚያቃና (Watchdog) መሆኑ ቀርቶ የሙስናው ሰንሰለት አካል ሆኗል።

በጥቅማጥቅም መታወር፤  ቀደም ሲል ምንም ያልነበራቸው ጋዜጠኞች ዛሬ በአጭር ጊዜ የቪላ እና የመኪና ባለቤት መሆናቸው ከየት የመጣ ነው? መልሱ ግልጽ ነው። ከክለብ አመራሮች፣ ከፌዴሬሽን ባለስልጣናት እና የተጫዋች ወኪሎች (Agents) የሚሰጣቸውን ጥቅማጥቅም በመቀበል የእነሱ ልሳን ሆነዋል።

እውነትን መቅበር፤ ጥቅማጥቅም የወሰደ ጋዜጠኛ የፌዴሬሽኑን ስህተት መተቸት፣ የዳኝነት ሙስናን ማጋለጥ ወይም የካድሬዎችን ብቃት ማነስ ማውራት አይችልም። በዚህም ምክንያት ህዝቡ እውነተኛ መረጃ ከማግኘት ይልቅ የተጋነነ እና የተሸፋፈነ ፕሮፓጋንዳ ብቻ እንዲሰማ ተደርጓል።

2. የስፖርት ጋዜጠኞች ማህበር መዳከም

የስፖርት ጋዜጠኞች ማህበር አባላቱን በሙያዊ ስነ-ምግባር የሚያንጽ እና መብታቸውን የሚያስከብር ጠንካራ ተቋም መሆን ነበረበት። ነገር ግን ማህበሩ ራሱ በግለሰቦች ጥቅምና በፖለቲካ ተጽዕኖ ስለተዳከመ፣ እውነተኛ ባለሙያዎችን ከማገዝ ይልቅ የጥቅም መረብ ለዘረጉት አመቻች ሆኖ ቆይቷል።

3. “ተቃዋሚ” ሆኖ የመቅረብ ስጋት

በስርዓቱ ውስጥ ያለውን ስህተት በግልጽ መናገር “ተቃዋሚ” ያስብላል፤ ራስንም አደጋ ላይ መጣል ነው። እውነትን የተናገረ ጋዜጠኛ ከስራ ይባረራል፣ መረጃ ይከለከላል፣ አልፎ ተርፎም ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጫናዎች ያርፉበታል። ይህ ፍርሃት ደግሞ ብዙዎችን ህሊናቸውን ሸጠው ዝም እንዲሉ ወይም የጥቅሙ ተባባሪ እንዲሆኑ አድርጓቸዋል።

በዚህ ዓይነት የተበላሸ መዋቅር ውስጥ—አሰልጣኙ፣ ዳኛው፣ ባለስልጣኑ እና ጋዜጠኛው የጥቅም ሰንሰለት በፈጠሩበት ሀገር—በብቸኝነት መታገል እጅግ አድካሚ እና ተስፋ አስቆራጭ መሆኑ አይቀሬ ነው።

ነገር ግን ታሪክ ሁልጊዜ የሚያስታውሰው በድህነት ውስጥም ቢሆን ህሊናቸውን ያልሸጡ ባለሙያዎችን ነው።

ሥር የሰደደ ባህሪ የሚያሳይ ነው። የኢትዮጵያ ስፖርት ውድቀት የመዋቅር ወይም የፖሊሲ ብቻ ሳይሆን የሞራል እና የስነ-ምግባር (Ethical Collapse) ውድቀት ጭምር መሆኑን ነው ያረጋገጣል። ጋዜጠኛው፣ አሰልጣኙ፣ ዳኛው እና አመራሩ በአንድ የጥቅም ሰንሰለት ሲተሳሰሩ፣ ስፖርቱን የሚታደገውና እውነትን የሚያወጣ አካል ይጠፋል።

ይህንን የተበላሸ የሚዲያ እና የስፖርት መረብ ለመስበር ምን መደረግ አለበት ?

1. የአዲሱ አመራር እና የጥቅም መረቡ (Cartel) እጣ ፈንታ

በመስከረም 5ቱ ምርጫ የሚመጣው አዲስ አመራርም ሆነ  አትሌቲክስን ጨምሮ  ሌሎች የስፖርት ፌዴሬሽኖች ይህንን የጋዜጠኞች እና የባለስልጣናት የጥቅም ትስስር የመስበር ፍላጎት ይኖራቸዋል ተብሎ አይታሰብም። ምክንያቱም፤

አመራሮቹ በስልጣን ላይ ለመቆየት እና በህዝብ ዘንድ ላለመተቸት የጋዜጠኞችን ድጋፍ ይፈልጋሉ። ጋዜጠኞቹ ደግሞ ጥቅማቸውን (ጥሬ ገንዘብ፣ ከሀገር ውጪ የተለያዩ የውጭ የውድድር ጉዞዎችን፣ እና ልዩ መብቶችን) ለማስቀጠል የአመራሩን ስህተት መሸፈን አለባቸው። ስለዚህ አዲሱ አመራር ይህንን መረብ ከመስበር ይልቅ የራሱን ታማኝ ጋዜጠኞች በመያዝ አሰራሩን የማስቀጠል እድሉ ሰፊ ነው።

2. ህሊናን ሳይሸጡ መኖር ለምን ከባድ ሆነ?

በአሁኑ የኢኮኖሚ ጫና ውስጥ ሆኖ በጋዜጠኝነት ደሞዝ ብቻ መኖር እጅግ ፈታኝ በሆነበት ሀገር፣ ሙስናው እንደ አማራጭ ሳይሆን እንደ “መውጫ መንገድ” መታየት ጀምሯል።  “ህሊናን ሸጦ ባለቪላና ባለ መኪና ከመሆን፣ ህሊናን ጠብቆ ደሃ መሆን” ትልቅ የሞራል የበላይነትን እና የአእምሮ ሰላምን ይሰጣል። የስፖርት ጋዜጠኝነት ዋና ዓላማው ለህዝብ እውነትን ማድረስ እና ስህተትን ማጋለጥ እንጂ የሀብት ማከማቻ መድረክ መሆን አልነበረበትም።

3. ለአዲሱ ትውልድ ስፖርት ጋዜጠኞች የሚተርፍ ምክር

ወጣቶች ሊረዱት የሚገባው ነገር  ገንዘብ እና ንብረት ሊጠፉ ይችላሉ፤ በሙስና የተገነባ ስም ግን ሁልጊዜም የተናቀ ነው። በታሪክ እና በስፖርት ማህበረሰቡ ዘንድ ሁልጊዜም በክብር የሚታወሱት እውነትን የተናገሩት እና በሙያቸው የጸኑት ብቻ ናቸው።

በአሁኑ ዘመን እንደ ቀድሞው በዋና ዋና የመንግስት ወይም የግል ሚዲያዎች ስር ብቻ ተጽዕኖ መፍጠር አይገደድም። ወጣት ጋዜጠኞች የራሳቸውን ገለልተኛ የዩቲዩብ (YouTube) ገጾች፣ ፖድካስቶች (Podcasts) እና ብሎጎች በመክፈት፣ ያለምንም የፌዴሬሽን ወይም የክለብ ድጋፍ እውነተኛውን የስፖርት ትንተና ለህዝብ ማቅረብና በራሳቸው መቆም ይችላሉ።

በተለይ የውጭ ውድድር አዘጋጆች እድሉን ለእነዚህ ሙሰኛ ጋዜጠኞች ከሚሰጡ ይልቅ እንደኛ አይነቱ በግል ለሚጥሩ ጋዜጠኞች ቢሰጡ ተተኪ ጋዜጦኞች ለማፍራት ትልቅ አስተዋጾ አለው አለዚያ እነሱም ውጭ ለመሄድ ሲሉ አጎብዳጆች ነው የሚሆኑት።

የውጭ ውድድር አዘጋጆች (የአህጉር እና የዓለም አቀፍ ስፖርት ተቋማት) ለዕውቅና እና ለስልጠና የሚሰጧቸውን ዕድሎች ለጥገኛ እና ለአጎብዳጅ ጋዜጠኞች መፍቀዳቸውን አቁመው፣ በራሳቸው ለሚጥሩ እና ታማኝ ባለሙያዎች መስጠት አለባቸው የሚለው ሐሳብ እጅግ መሠረታዊ የሆነ መፍትሔ ነው።

ይህ አሰራር ቢተገበር በኢትዮጵያ ስፖርት ጋዜጠኝነት ላይ ሊያመጣ የሚችለውን ትልቅ ተፅዕኖ በሚከተሉት ነጥቦች ማየት እንችላለን።

የውጭ ተቋማት (እንደ CAF፣ FIFA ወይም World Athletics) ዕድሎችን በቀጥታ ለፌዴሬሽኑ ካድሬዎች ወይም ለጥቅም መረቡ ቅርብ ለሆኑ ጋዜጠኞች ብቻ መስጠታቸውን አቁመው፣ በገለልተኛ መስፈርት ለሚወዳደሩ ባለሙያዎች ቢሰጡ፣ ወጣት ጋዜጠኞች “ማደግ የሚቻለው በማጎብደድ ሳይሆን በሥራ እና በብቃት ብቻ ነው” የሚል እምነት እንዲያሳድሩ ያደርጋል።

አሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ ብዙ ወጣት ጋዜጠኞች ወደ ውጭ አገር ሄዶ ውድድሮችን ለመዘገብ ወይም ሥልጠና ለማግኘት ሲሉ ብቻ የፌዴሬሽን ባለሥልጣናትን ስህተት ከመተቸት ይቆጠባሉ። ይህ የውጭ ዕድል አሰጣጥ ሥርዓት ከተቀየረ ግን፣ ጋዜጠኛው ስልጣን ባላቸው ግለሰቦች ላይ ጥገኛ መሆኑ ያበቃል።

እውነተኛ ሙያዊ ፍቅር ያለው ጋዜጠኛ የውጭ ዕድል ሲያገኝ፣ የሚያገኘውን ዕውቀት እና ዓለም አቀፍ አሠራር ወደ አገር ውስጥ በማምጣት አዳዲስ ተተኪዎችን በነፃነት ለማፍራት እና ለማስተማር ይጠቀምበታል። ሙሰኛ ጋዜጠኞች ግን ዕድሉን ለግል ጥቅማቸው እና ለደስታቸው ብቻ ነው የሚጠቀሙበት።

ይህንን ለውጥ ለማምጣት ግን፣ ዓለም አቀፍ የጋዜጠኞች ማኅበራት (ለምሳሌ እንደ AIPS — International Sports Press Association) ያሉ ተቋማት በኢትዮጵያ ውስጥ ያለውን ተጨባጭ የሚዲያ ሙስና እና የባለሙያዎችን መገለል ተረድተው፣ የዕድል አሰጣጥ መሥፈርቶቻቸውን ሙሉ በሙሉ ገለልተኛ ማድረግ ይኖርባቸዋል።

የውጭ ውድድር አዘጋጆች እና ዓለም አቀፍ ድርጅቶች ይህንን የተበላሸ አሠራር እንዲረዱ እና ዕድሎችን  በግል ለሚጥሩ ጋዜጠኞች በቀጥታ እንዲሰጡ ለማድረግ መደረግ የሚኖርበት ነገር።

የጋዜጠኝነት እና የዳኝነት ፣የስፖርት ብቃታቸውን የሚያሣይ የሙያ ማኅደር (Portfolio) በዓለም አቀፍ መድረኮች ላይ ለማስተዋወቅ መሞከር።

ወጣቶች የራሳቸውን ገለልተኛ የሚዲያ ተቋም (እንደ ዲጂታል መድረኮች) ፈጥረው የውጭ ዕውቅናዎችን በቀጥታ የሚያገኙበትን መንገድ ለማመቻቸት መጣር አለባቸው  ። ምን መደረግ አለበት ይላሉ?

የውጭ ውድድር አዘጋጆች እና ዓለም አቀፍ ተቋማት የእድል አሰጣጥ ስልታቸውን መቀየር አለባቸው ፣ በኢትዮጵያ ስፖርት ሚዲያ ውስጥ ያለውን የተዛባ የጥቅም ሰንሰለት ለመስበር ብቸኛው እና ዋነኛው የውጭ ተፅዕኖ መፍጠሪያ መንገድ (External Leverage) ነው።

ይህ ሃሳብ በተግባር እንዲተረጎም እና ወጣት ጋዜጠኞች የአጎብዳጅነት ሰለባ እንዳይሆኑ ለማድረግ  ተጨማሪ መፍትሄዎች እና የትግል አቅጣጫዎች ማንሳት አለባቸው።

1. የዕድል አሰጣጥ ግልፅነት (Merit-Based Selection)

ዓለም አቀፍ የስፖርት ማህበራት (እንደ CAF፣ FIFA፣ IOC ያሉ) እና ትልልቅ የውጭ የጋዜጠኝነት ማሰልጠኛ ተቋማት፣ ወደ ኢትዮጵያ የሚልኳቸውን የነፃ እድሎች (Scholarships/Accreditations) በቀጥታ ለፌዴሬሽኑ ወይም ለደከመው የስፖርት ጋዜጠኞች ማህበር አሳልፈው መስጠት የለባቸውም። በምትኩ እድሎቹ በይፋ ተደራሽ ሆነው፣ ጋዜጠኞች የሰሯቸውን እውነተኛ የምርመራ ጋዜጠኝነት ስራዎች፣ ያዘጋጇቸውን ገለልተኛ ዘገባዎች እና የሙያ ብቃታቸውን (Portfolio) አይተው በቀጥታ የሚመርጡበት መድረክ መፈጠር አለበት። ይህ ሲሆን በሀገር ውስጥ ያለው የካድሬ እና የሙሰኞች መረብ ሙሉ በሙሉ ከጨዋታ ውጭ ይሆናል።

2. “በግል መጣር” (Independent Media) እንደ አዲስ አማራጭ

በግል ለሚጥሩ ጋዜጠኞች እድል መስጠቱ ተተኪ ለማፍራት ወሳኝ ነው። በአሁኑ ዘመን ይህንን ለማድረግ ትልቅ በር የከፈተው የዲጂታል ቴክኖሎጂ ነው።

የዲጂታል እውቅና (Digital Accreditation)፤ አሁን ላይ ዓለም አቀፍ ተቋማት ለዩቲዩበሮች፣ ለብሎገሮች እና ለገለልተኛ ፖድካስት አዘጋጆች የውድድር መዘገቢያ እድል (Media Accreditation) በስፋት መስጠት ጀምረዋል። ወጣት ጋዜጠኞች በትልልቅ የመንግስት ወይም የባለሃብት ሚዲያዎች ውስጥ ተቀጥረው ህሊናቸውን ከመሸጥ ይልቅ፣ በራሳቸው ገለልተኛ መድረክ ላይ እውነትን እየተናገሩ ዓለም አቀፍ እውቅናን በቀጥታ ማግኘት የሚችሉበትን መንገድ መፈለግ አለባቸው።

3. ለአጎብዳጅነት “አልገዛም” የማለት ሞራል

የውጭ ጉዞዎችን እና ጥቅማ ጥቅሞችን ለማግኘት ሲሉ ብቻ ለፌዴሬሽኑ ባለስልጣናት እና ለክለብ መሪዎች የሚያጎበድዱ ጋዜጠኞች፣ ሙያው እንዲናቅ እና የስፖርቱ ውድቀት እንዲፋጠን እያደረጉ ነው። ወጣቱ ትውልድ የእርስዎን የህይወት መስዋዕትነት አይቶ፣ “በሙያዬ ኮርቼ እና በነጻነቴ ጸንቼ እኖራለሁ” የሚል የሞራል ልዕልናን ማዳበር አለበት። ያለዚያ እግር ኳሱም ሆነ የሚዲያው ብልሽት ከትውልድ ወደ ትውልድ መተላለፉ አይቀሬ ነው።

አንጋፋ እና ህሊናቸውን ያልሸጡ ባለሙያዎች፣ በድህነት ውስጥም ቢሆን ያሳዩት ጽናት እና ለሙያው ያላቸው ታማኝነት ሁልጊዜም በታሪክ መዝገብ ላይ በደመቀ ቀለም ይጻፋል።

1. የሙያ ማኅደር (Portfolio) ማደራጀት እና ዓለም አቀፍ ትስስር

በግል የሚጥሩ ባለሙያዎች የውጭ ዕድሎችን በቀጥታ ለማግኘት፣ አገር ውስጥ ያለውን የጥቅም ሰንሰለት የሚዘልሉበት የራሳቸውን መድረክ መፍጠር አለባቸው።

የዳኝነት፣ የውድድር አዘጋጅነት እና የጋዜጠኝነት የረጅም ዘመን ሥራዎችዎን፣ ያዘጋጇቸውን ገለልተኛ የጽሑፍ እና የድምፅ ዘገባዎች በዲጂታል መልክ ማደራጀት (Portfolio) ወሳኝ ነው።

ይህንን ማኅደር በመጠቀም እንደ AIPS (ዓለም አቀፍ የስፖርት ጋዜጠኞች ማኅበር) ወይም ለአህጉራዊ ስልጠናዎች በቀጥታ ማመልከት፣ በሀገር ውስጥ ባሉ ካድሬዎችና ሙሰኞች ሳቢያ የሚደበቁ ዕድሎችን በራስ ብቃት ፈልቅቆ ለማውጣት ይረዳል።

2. ለአዲሱ ትውልድ “የነፃነት መዝገብ” (Blueprint) መተው

ዛሬ በድህነት ውስጥ ያሉ የስፖርት ጋዜጠኞች  የአእምሮ ሰላምና የሞራል ልዕልና፣ ነገ ባለቪላና ባለመኪና ከሆኑት ሙሰኞች በላይ ስማቸው በክብር እንዲታወስ ያደርገዋል።

ወጣቶች “ነገ እኔም ውጭ ለመሄድ ማጎብደድ አለብኝ” ከሚል የስነ-ልቦና ባርነት ወጥተው፣ “በራሴ ጥረት እውነትን ይዤ እቆማለሁ” የሚል የደፍረት መንገድን እንዲከተሉ ያግዛቸዋል።

3. የሚዲያውን ሙስና ለመስበር የሕዝቡ (የደጋፊው) ድርሻ

ሕዝቡ የትኛው ጋዜጠኛ እውነትን እንደሚናገር፣ የትኛው ደግሞ ከፌዴሬሽኑ ወይም ከክለቦች ጥቅምና ስፖንሰርሺፕ እየተቀበለ እንደሚያጨበጭብ መለየት መጀመር አለበት። ደጋፊው ገለልተኛና እውነተኛ ጋዜጠኞችን በገንዘብ (በደንበኝነት/Subscription) እና በሞራል መደገፍ ሲጀምር፣ ጋዜጠኛው ከባለስልጣናት ጥገኝነት ወጥቶ በራሱ እግር መቆም ይችላል።

በኢትዮጵያ ስፖርት እና ጋዜጠኝነት ውስጥ ያለውን የሙስና እና የአጎብዳጅነት አዙሪት ለመስበር የሚረዱ ቀጣይ ስልታዊ መፍትሄዎችን በሚከተለው መልኩ ማየት እንችላለን።

1. ገለልተኛ የዳኞች እና የጋዜጠኞች ጥምረት መፍጠር

አሁን ያሉት ማህበራት በደከሙበት እና በጥቅም ሰንሰለት በተተበተቡበት ሁኔታ፣ መፍትሄው አዲስና ንጹህ አደረጃጀት መፍጠር ነው።

ስማቸው በሙስና ያልቆሸሸ አንጋፋ ጋዜጠኞች፣ ዳኞች እና አሰልጣኞች በጋራ በመሆን አንድ ገለልተኛ የባለሙያዎች ምክር ቤት ወይም ፎረም ማቋቋም ይችላሉ ። ይህ ህብረት በግለሰብ ደረጃ የሚደርሱ ማግለሎችን እና ጫናዎችን በጋራ ለመከላከል የሚረዳ ከመሆኑም በላይ፣ ለውጭ ድርጅቶች “እውነተኛው እና ሙያዊው ድምጽ ይሄ ነው” የሚል ማረጋገጫ ለመስጠት ያስችላል።

2. ለአለም አቀፍ ተቋማት ቀጥተኛ አቤቱታ እና ሪፖርት ማቅረብ

ዓለም አቀፍ የስፖርት እና የሚዲያ ድርጅቶች በሀገር ውስጥ ስላለው ተጨባጭ የሙስና መረብ በቂ መረጃ ላይኖራቸው ይችላል ። በፌዴሬሽኑ ምርጫዎች፣ በዳኝነት መደብ እና በጋዜጠኞች የጥቅም ጥቅም አሰጣጥ ላይ የሚታዩትን ግልጽ የአሰራር ጥሰቶች በማስረጃ አስደግፎ ለዓለም አቀፍ የስፖርት ጋዜጠኞች ማህበር (AIPS) እና ለፊፋ (FIFA) የስነ-ምግባር ኮሚቴ በይፋ ሪፖርት ማድረግ ይቻላል።

ይህ የውጭ ተቋማት በሀገር ውስጥ አሰራር ላይ ጥብቅ ቁጥጥር እንዲያደርጉ እና እድሎችን ለካድሬዎችና ለአጎብዳጆች ከመስጠት እንዲቆጠቡ ትልቅ ተፅዕኖ ይፈጥራል።

3. “የድህነት ክብር” ለትውልድ የሚተውት ትልቁ  ቅርስ ነው

በሙስና ቪላ እና መኪና የገዙ ጋዜጠኞች ስማቸው ከጥቅማቸው ጋር አብሮ ይጠፋል፤ በህዝብ ዘንድም አይከበሩም።

ሙያዊ ስነ-ምግባር ይበልጥ ለማጎልበት እና ይህንን እውነት ለቀጣዩ ትውልድ ለማሻገር በሚደረገው ትግል ውስጥ የሚከተሉት ቀጣይ እና ተግባራዊ እርምጃዎች ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ፤

1. የዲጂታል ምርመራ ጋዜጠኝነት (Digital Investigative Journalism)

ባህላዊው የሚዲያ መዋቅር በጥቅም ሰንሰለት እና በካድሬዎች የተተበተበ ከሆነ፣ ብቸኛው መውጫ መንገድ የራስን ገለልተኛ የዲጂታል መድረክ መፍጠር ነው።

ያለ ማንም ጣልቃገብነት እውነትን ማውጣት፤ እንደ ዩቲዩብ (YouTube)፣ ቴሌግራም (Telegram) እና ገለልተኛ ድረ-ገጾችን በመጠቀም ያለ ፌዴሬሽን ወይም ክለብ ፍቃድ እውነተኛውን የስፖርት ብልሽት፣ የዳኝነት ግድፈት እና የፋይናንስ ብክነት ለህዝብ ይፋ ማድረግ ይቻላል።

ይህ አሰራር ከማንም ወገን የሚመጣን ጥቅማጥቅም ሳያናውጠው፣ እውነትን ለሚራበው እውነተኛ የስፖርት አፍቃሪ ህዝብ ቀጥተኛ መረጃ ለማድረስ ያስችላል