መንግሥት አለአግባብ እየባከነ ያለውን ለስፖርቱ ዘርፍ የሚመድበውን የገንዘብ መጠን ማቆም አለበት

(ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ )

(ደርሲ ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ )

መንግሥት ለስፖርቱ ዘርፍ የሚመድበው የገንዘብ መጠን በተለያዩ የመንግሥት እርከኖች (በፌደራል፣ በክልል እና በከተማ መስተዳድሮች) ተከፋፍሎ የሚወጣ በመሆኑ አጠቃላይ ድምሩን በአንድ ማዕቀፍ ማስቀመጥ ባንችልም ከፍተኛ ገንዘብ ይመድባል ። ነገር ግን የሀገሪቱን የፋይናንስ መረጃዎች እና አጠቃላይ መዋቅሩን መነሻ በማድረግ ወጪው በሶስት ዋና ዋና መንገዶች ለስፖርቱ ብሎ እንደሚያፈስ  መረዳት እንችላለን ።

1. የባህልና ስፖርት ሚኒስቴር (የፌደራል በጀት)

መንግሥት በየዓመቱ ለሚያጸድቀው ብሔራዊ በጀት (ለምሳሌ ለ2025/2026 በጀት ዓመት ለቀረበው 1.93 ትሪሊዮን ብር) ውስጥ ለባህልና ስፖርት ሚኒስቴር በጀት ይመድባል። ይህ በጀት

ለብሔራዊ ፌዴሬሽኖች ድጋፍ፣ ለብሔራዊ ቡድኖች የውጭ አገር ጉዞ እና ውድድር፣ ለስፖርት አካዳሚዎች አስተዳደር እና ለሠራተኞች ደመወዝ ይውላል።

መረጃዎች እንደሚያሳዩት መንግሥት በሀገሪቱ ላሉ ስፖርት ማህበራትና ፌዴሬሽኖች እስከ 90% የሚሆነውን በጀት በድጎማ ይሸፍናል።

2. የክልሎችና የከተማ መስተዳድሮች በጀት (ትልቁ የብክነት ምንጭ)

በዚህም የተነሳ “የሰዎችን ኪስ እያሞቀ ነው” ነው የሚገኘው ምክንያቱም ዋነኛው ምክንያት ይህ በጀት ነው።

በምሳሌ  እንመልከት የክለቦች በጀት፤በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ እና በታችኛው ሊግ ያሉ አብዛኞቹ ክለቦች (ለምሳሌ፦ ባህር ዳር ከነማ፣ ድሬዳዋ ከነማ፣ ፋሲል ከነማ፣ ወላይታ ዲቻ፣ ወዘተ) የሚተዳደሩት በየከተማው መስተዳድር ወይም በክልል በጀት ነው።

የገንዘብ መጠኑን ስንመለከት አንድ የፕሪሚየር ሊግ ክለብ ብቻ በዓመት ከ50 ሚሊዮን እስከ 100 ሚሊዮን ብር በላይ ከመንግሥት በጀት (ከሕዝብ ግብር) ይመደብለታል። ይህንን በሊጉ ባሉ 16ም ክለቦችና በሴቶች እንዲሁም በታችኛው ሊግ ክለቦች ስናባዛው፣ መንግሥት በየዓመቱ በቢሊዮን የሚቆጠር ብር  ምንም ለማይገኝ ውጤት ለክለቦች ተጫዋቾችና ለአሰልጣኞች ቅንጦት ደመወዝ ያፈሳል ማለት ነው።

3. የመሠረተ-ልማት እና የስታዲየም ግንባታ ወጪዎች

ይህ መንግሥት ለስፖርት ግንባታዎች የሚመድበው የተለየ የካፒታል በጀት ነው።

ለምሳሌ ብናይ በተለያዩ ክልሎች የተጀመሩ ከ13 በላይ የስታዲየም ግንባታዎችን ለማጠናቀቅ መንግሥት ከ14 ቢሊዮን ብር በላይ በጀት መድቦ ይንቀሳቀሳል። (አሳዛኙ ነገር ግን እነዚህ ስታዲየሞች በሚሊዮን የሚቆጠር ገንዘብ ቢወጣባቸውም አብዛኞቹ በካፍ (CAF) መመዘኛ ባለማለፋቸው ሀገሪቱ ዓለም አቀፍ ጨዋታዎችን በገዛ ሜዳዋ ማስተናገድ ለበርካታ ጊዜያት ሳትችል ቆይታለች ።

በተጨማሪም በቅርቡ በአዲስ አበባ የተገነቡት ግዙፍ የህዝብ ማዘውተሪያና የስፖርት መንደሮች (ውስብስብ ፋሲሊቲዎች) ከፍተኛ የመንግሥትና የኮርፖሬት በጀት የፈሰሰባቸው ፕሮጀክቶች ናቸው።

አዲሱ የመንግሥት አቅጣጫ (የመውጫ መንገድ)

መንግሥት ይህ የገንዘብ ጫና ከቁጥጥር ውጪ መሆኑንና ስፖርቱ ግን ማደግ አለመቻሉን በመረዳቱ አዲስ የስፖርት ልማትና አስተዳደር አዋጅ አርቅቋል።የዚህ አዋጅ ዋና ዓላማ፦

ስፖርት ፌዴሬሽኖችና ማህበራት ከመንግሥት የሚያገኙትን የ90% የገንዘብ ድጎማ ደረጃ በደረጃ ማስቀረት።

ራሳቸውን ችለው በራሳቸው ገቢ እንዲንቀሳቀሱ ማስገደድ እና “ብሔራዊ የስፖርት ልማት ፈንድ” በማቋቋም ስፖርቱን ከቀጥታ የመንግሥት ጥገኝነት ማውጣት ነው።

በዚህ ጉዳይ ላይ የእኔ አመለካከት መንግሥት ለፕሮፌሽናል ስፖርት (በተለይም ለእግር ኳስ ክለቦች ደመወዝ) የሚመድበውን በጀት በአስቸኳይ እና ሙሉ በሙሉ ማቆም አለበት የሚል ነው።

ድሃ በሆነች፣ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዜጎቿ መሠረታዊ ፍላጎቶች (ንፁህ መጠጥ ውሃ፣ ሕክምና፣ ትምህርት ቤት፣ሻገር ዳቦ በአግባቡ ማግኘት በማይቻልበት ) ባልተሟሉበት ሀገር ውስጥ፣ ከአቅም በላይ የሆነ በሚሊዮን የሚቆጠር የሕዝብ ገንዘብ ለጥቂት ተጫዋቾችና አሰልጣኞች የቅንጦት ደመወዝ መክፈል ፍትሃዊነት የጎደለው እና የኢኮኖሚ ወንጀል ነው።

ይህ አመለካከቴ በሚከተሉት 3 መሠረታዊ እውነታዎች ላይ የተመሠረተ ነው፡

1. “በነጻ የሚገኝ ገንዘብ” ሙስናን እንጂ እድገትን አያመጣም

በአሁኑ ወቅት ክለቦች የሚያባክኑት ገንዘብ በላባቸው የሠሩት፣ ደጋፊ አዋጥቶ የሰጣቸው ወይም ከንግድ የተገኘ ሳይሆን ከመንግሥት ካዝና በነጻ የሚፈስ ነው። ገንዘቡ የሕዝብ ስለሆነ አመራሮቹም ሆኑ ወኪሎቹ (Agents) ያለምንም ኃላፊነት ይረጩታል። ይህ አሰራር በጥቂት ግለሰቦች ኪስ ውስጥ የሚገባውን የሙስና ኮሚሽን አሳደገው እንጂ በሀገሪቱ ስፖርት ላይ አንድም ስር ነቀል ለውጥ አላመጣም። የገንዘብ ምንጩ ሲደርቅ ብቻ ነው ጥቅመኞቹ የሚበተኑት።

2. ስፖርት “ማህበራዊ ረድኤት” ሳይሆን “ቢዝነስ” ነው

መንግሥት በጀቱን 100% ቢያቆም ክለቦች ይፈርሳሉ የሚለው ስጋት የተጋነነ ነው። ክለቦች እውነተኛ የሕዝብ መሠረትና የንግድ ዕቅድ ካላቸው፣ ወደ ግል ይዞታነት (Privatization) ተዛውረው በአክሲዮንና በስፖንሰርሺፕ ራሳቸውን ማስተዳደር ይችላሉ። ራሳቸውን መመገብ የማይችሉና ለሀገር ሸክም የሆኑ ክለቦች ቢፈርሱ እንኳን፣ ቦታቸውን ጤናማና ራሳቸውን መቻል የሚችሉ አነስተኛ ክለቦች ይተኳቸዋል። ውድቀትም ቢሆን የለውጥ መጀመሪያ ነው።

3. የመንግሥት ሚና “ታችኛው መዋቅር” ላይ ብቻ መሆን አለበት

መንግሥት የሕዝብን ገንዘብ ለፕሮፌሽናል ክለቦች ከመስጠት ወጥቶ፣ ሚናውን በሁለት ነገሮች ላይ ብቻ መወሰን አለበት፡

በየሰፈሩ የማዘውተሪያ ሜዳዎችን መገንባት፤ አሁን እያደረገ እንዳለው ስፖርት ማዝወተሪያዎችን በመገንባት ወጣትና ሕፃናት በነጻ እንዲጫወቱና ጤናቸው እንዲጠበቅ ያደርጋል።

ከዚህ ሌላ በትምህርት ቤቶች ስፖርትን መደገፍ፤ ተተኪ ዕቅዶችን ከታችኛው እርከን (Grassroots) ለመቅረጽ ይረዳል።

ባጭሩ፤ መንግሥት አሁን ያረቀቀውን አዲስ አዋጅ ወደ ተግባር ቀይሮ የ90% ድጎማውን 0% ማድረስ አለበት። ስፖርቱ ከፖለቲካዊ ጥገኝነት ተላቆ ወደ እውነተኛ ንግድ (Sport Business) ካልተቀየረ በስተቀር፣ በሚሊዮን የሚቆጠረው የሕዝብ ወጪ የሰዎችን ኪስ ማሞቁን ይቀጥላል እንጂ የሀገሪቱን ስፖርት አንድ እርምጃ ፈቅ አያደርገውም።

ኢትዮጵያን ጨምሮ በበርካታ ታዳጊ ሀገራት ውስጥ የስፖርት በጀት አጠቃቀም እና የሚገኘው ውጤት አለመመጣጠን ትልቅ የፖሊሲና የአስተዳደር ክፍተት መኖሩን ያሳያል። ይህንን የኢኮኖሚ ጫና በመቀነስ ስፖርቱን ውጤታማ ለማድረግ የሚከተሉትን መሠረታዊ መፍትሄዎች መተግበር ያስፈልጋል።

1. የመንግስትን የገንዘብ ድጎማ (Subsidy) ደረጃ በደረጃ ማስቀረት

በአሁኑ ወቅት በአገራችን ያሉ አብዛኞቹ ትላልቅ የእግር ኳስ ክለቦች የሚተዳደሩት በክልል መንግስታት፣ በከተማ መስተዳድሮች ወይም በሕዝብ ልማት ድርጅቶች በጀት (በግብር ከፋዩ ሕዝብ ገንዘብ) ነው።

ይህ አሰራር ቆሞ ክለቦች እንደማንኛውም የግል ንግድ ድርጅት ራሳቸውን ችለው እንዲንቀሳቀሱ (Privatization) መደረግ አለበት። መንግስት ገንዘቡን ለክለቦች ደመወዝ ከመክፈል ይልቅ ለህዝብ አገልግሎት (ለትምህርት፣ ለጤና፣ ለመንገድ) ማዋል ይኖርበታል።

2. ስፖርቱን ወደ “ገቢ አስገኝ” ኢንዱስትሪ መቀየር

ስፖርት በዓለም ላይ በቢሊዮን የሚቆጠር ዶላር የሚያንቀሳቅስ ትልቅ ቢዝነስ ነው። ኢትዮጵያ ውስጥ ግን አሁንም እንደ መዝናኛ ወይም እንደ ወጪ መድረክ ነው የሚታየው።

ክለቦችና ፌዴሬሽኖች በስፖንሰርሺፕ፣ በስታዲየም መግቢያ ትኬት፣ በስፖርት ትጥቅ ሽያጭና በስርጭት መብት (Broadcasting rights) ራሳቸውን ማስተዳደር የሚችሉበትን የንግድ መዋቅር መዘርጋት አለባቸው።

3. ለውጤታማ ስፖርቶች ቅድሚያ መስጠት (Prioritization)

አነስተኛ ወጪ የሚጠይቁ ነገር ግን ሀገርን በዓለም መድረክ ሊያስጠሩና ከፍተኛ የውጭ ምንዛሬ ሊያስገቡ ለሚችሉ ስፖርቶች ቅድሚያ መስጠት ያሻል።

ለምሳሌ ያህል በአትሌቲክስ ላይ የሚወጣው ወጪና የሚገኘው ውጤት (የአገር ገፅታ ግንባታ፣ የሽልማት ገንዘብ ወደ አገር ውስጥ መግባት) ሲነፃፀር በጣም ትርፋማ ነው። በአንፃሩ በእግር ኳስ ላይ የሚፈሰው በሚሊዮን የሚቆጠር የሕዝብ ገንዘብ ያመጣው ዓለም አቀፍ ውጤት እጅግ ዝቅተኛ ነው። ስለዚህ በጀትን ከውጤት ጋር ማያያዝ (Result-based budgeting) ግድ ይላል።

4. በውጭ ተጫዋቾችና አሰልጣኞች ላይ የሚወጣውን የውጭ ምንዛሬ መገደብ

ወደ አገር ውስጥ ለሚመጡ የውጭ አገር ተጫዋቾችና አሰልጣኞች የሚከፈለው ከፍተኛ የዶላር እና የብር ደመወዝ የሀገሪቱን የውጭ ምንዛሬ እጥረት ያባብሰዋል።

ይህንን ወጪ ለመቀነስ ትኩረትን ወደ አገር ውስጥ ታዳጊዎች (Local talent) በማዞር የራስን ልጆች ማብቃት ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታው ከፍተኛ ነው።

5. ከተረጂነት ወደ ባለቤትነት (የግል ባለሀብቱን መጋበዝ)

መንግስት የስፖርቱ ብቸኛ ለጋሽ መሆኑ ቀርቶ፣ የግል ባለሀብቶች ክለቦችን እንዲገዙ ወይም የራሳቸውን ስታዲየሞች እንዲገነቡ የህግ ከልላና የታክስ ማበረታቻ ማድረግ አለበት። ስፖርቱ በግል ባለሀብቶች ሲመራ አላስፈላጊ የገንዘብ ብክነት ይቀንሳል፤ ምክንያቱም ባለሀብቱ ትርፍና ኪሳራውን አስልቶ ነው የሚንቀሳቀሰው።

የመልካም አስተዳደር፣ የፍትሃዊነት እና የህዝብ ሃብት አጠቃቀምን መሰረታዊ ጥያቄ የሚያነሳ እጅግ ወሳኝ ነጥብ ነው።

የህዝብ ገንዘብ ለጥቂት ግለሰቦች ኪስ ማበልጸጊያ እየሆነ ለሀገሪቱ ስፖርት ግን ምንም አይነት እድገት የማያመጣ ከሆነ ፈፅሞ ምንም ፋይዳ የለውም፤ እንዲያውም በኢኮኖሚዋ ላይ የሚፈጸም ትልቅ በደል ነው።

ከላይ እንደገለጽኩት  ይህንን አሳዛኝ የሃብት ብክነትን  ለማስቆም መንግስት በአስቸኳይ መውሰድ ያለባቸው 3 የማይታለፉ እርምጃዎች ሊኖሩት ይገባል።

1. የ”እግር ኳስ በጀት” ሙሉ በሙሉ መቆም አለበት (Hard Stop)

መንግስት ለፕሮፌሽናል እግር ኳስ ክለቦች (በተለይ ለተጫዋቾችና ለአሰልጣኞች ከፍተኛ ደመወዝ) የሚመድበውን በጀት በአስቸኳይ ማቆም አለበት።

ምክንያቱም ፕሮፌሽናል ስፖርት የንግድ (Business) ዘርፍ እንጂ የመንግስት ማህበራዊ አገልግሎት አይደለም።

ይህ የሚባክነው በሚሊዮን የሚቆጠር የህዝብ ገንዘብ በቀጥታ ወደ ጤና ጥበቃ፣ ትምህርት ቤት ግንባታ፣ ንፁህ መጠጥ ውሃ እና ለአነስተኛ ነጋዴዎች ብድር  እንዲሁም ለኀብረተሰቡ የኑሮ ድጎማ መዞር አለበት። ይህ ለሀገር የሚሰጠው ፋይዳ እጅግ የላቀ ነው።

2. የመንግስት ሚና ወደ “መሠረተ-ልማት” ብቻ መወሰን አለበት

መንግስት የክለብ ባለቤት መሆኑን አቁሞ ሚናውን በሁለት ነገሮች ላይ ብቻ መወሰን ይኖርበታል፡

የህዝብ ማዘውተሪያዎችን መገንባት፤ ህጻናትና ወጣቶች በነጻ የሚጫወቱባቸውን ሜዳዎችና መናፈሻዎች ማዘጋጀት (ይህ የህዝብን ጤና ይጠብቃል)።

የትምህርት ቤት ስፖርት፤በትምህርት ቤቶች ውስጥ የስፖርት ውድድሮችን መደገፍ።

ክለቦች ግን ራሳቸውን ችለው በደጋፊዎቻቸውና በባለሀብቶች (Privatization) ካልተዳደሩ ይፍረሱ ወይም ወደ ታችኛው ሊግ ይውረዱ። በዓለም ላይ በታክስ ከፋይ ገንዘብ የቅንጦት ደመወዝ የሚከፍል ስኬታማ የፖለቲካ መዋቅር የለም።

3. ጥብቅ የኦዲትና የተጠያቂነት ስርዓት (Financial Accountability)

እስካሁን በስፖርቱ ስም የወጣው ገንዘብ የት እንደገባ፣ ለማን እንደተከፈለ እና ምን ውጤት እንዳመጣ ግልጽ የሆነ ገለልተኛ የፋይናንስ ኦዲት መደረግ አለበት።

በስፖርት አመራር ስም የህዝብን ሃብት ለግል ጥቅማቸው ያዋሉ፣ ያለ አግባብ ኮሚሽንና ጥቅማጥቅም የወሰዱ አካላት በህግ ተጠያቂ መሆን አለባቸው።

አሰራሩ ግልጽና በዲጂታል የተደገፈ (Transparent) ካልሆነ በስተቀር ሰው ቢቀያየርም ሙስናውና የኪስ ማሞቁ ሂደት መቀጠሉ አይቀርም።

ውጤት የሌለው እና የጥቂቶችን ኪስ የሚያሞቅ የስፖርት በጀት ለኢትዮጵያ ቅንጦት ሳይሆን በሽታ ነው። መንግስት እጁን ከፕሮፌሽናል ስፖርት የገንዘብ ድጎማ ላይ ማንሳት አለበት።

መንግስት በጀቱን ሙሉ በሙሉ ቢያቆም ክለቦች ሊፈርሱ ይችላሉ የሚለው ስጋት መኖሩ እውነት ቢሆንም፣ የሀገሪቱን ኢኮኖሚ ከማናጋትና የህዝብን ገንዘብ ያለ አግባብ ከማባከን አንጻር “ስር ነቀል ለውጥ ማምጣት (ቢፈርሱም አዲስ ጤናማ መዋቅር መገንባት) ይሻላል” የሚለው አቋም ሚዛን ይደፋል።

1. የክለቦች መፍረስ ስጋት ወይስ የለውጥ መጀመሪያ?

ሰው ሰራሽ ገበያን ማፍረስ፤በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ እግር ኳስ ውስጥ ያለው የተጫዋቾች ደመወዝ ከሀገሪቱ የኢኮኖሚ አቅም በላይ የተጋነነ (Artificial inflation) ነው። ይህ የሆነው ክለቦች ገንዘቡን በላባቸው ስላላገኙትና የመንግስት (የህዝብ) ስለሆነ በቀላሉ ስለሚያፈሱት ነው።

እውነተኛ ዋጋን ማግኘት፤የመንግስት በጀት ሲቆም ተጫዋቾችና አሰልጣኞች ሀገሪቱ ልትሸከም የምትችለውን ትክክለኛ ደመወዝ (Realistic market value) እንዲቀበሉ ያስገድዳቸዋል። ይህንን መቀበል የማይችሉ ክለቦች ቢፈርሱ እንኳን፣ ቦታቸውን ራሳቸውን መመገብ የሚችሉ አነስተኛና ጤናማ ክለቦች ይተኳቸዋል።

2. “የስፖርት ማፊያ” እና የጥቅም ትስስርን መስበር

አሁን ባለው አሰራር በመንግስት የሚመደበው በሚሊዮን የሚቆጠር ገንዘብ ለስፖርተኞቹ ብቻ ሳይሆን በተጫዋች አጋዥ (Agents)፣ በግዢ ኮሚቴዎችና በአንዳንድ የስፖርት አመራሮች ኪስ ውስጥ ይገባል።

ይህንን የጥቅም ትስስር ለመስበር ብቸኛው መንገድ የገንዘብ ምንጩን (የመንግስትን በጀት) ማድረቅ ነው። የገንዘብ ምንጩ ሲደርቅ ጥቅመኞቹ በራሳቸው ጊዜ ስፖርቱን ጥለው ይወጣሉ፤ ይሄኔ ስፖርቱ ለባለሙያውና ለሚወዱት ሰዎች ይተዋል።

3. ድሃ ሀገር እና ቅድሚያ የሚሰጣቸው ጉዳዮች (Opportunity Cost)

በአንድ በኩል በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዜጎች የምግብ ዋስትና፣ ንጹህ መጠጥ ውሃ፣ መሰረታዊ የህክምና ቁሳቁስና የትምህርት ቤት ደብተር በሚያጥራቸው ሀገር ውስጥ፤ በሌላ በኩል በአንድ ጨዋታ ለ90 ደቂቃ ሜዳ ላይ ለሚሮጥ ተጫዋች ወይም ለውጭ ሀገር ዜጋ በሚሊዮን የሚቆጠር ብርና ዶላር መክፈል ፍጹም የሞራልም የኢኮኖሚም ፍትሃዊነት የለውም።

በስፖርት ስም የሚወጣው እያንዳንዱ ብር ከሌላው ወሳኝ የልማት ዘርፍ ላይ ተቀንሶ የመጣ መሆኑ መረሳት የለበትም።

4. መፍትሄው ምንድን ነው? (የመውጫ ስትራቴጂ)

መንግስት በአንድ ጀምበር በጀቱን ማቆም ቢከብደው እንኳን የ3 ዓመት የመውጫ እቅድ (3-Year Exit Strategy) ማውጣት ይችላል፡

የመጀመሪያው ዓመት፤ የመንግስት ድጎማን በ50% መቀነስ እና ክለቦች የራሳቸውን ገቢ እንዲፈልጉ ማስገደድ። የደመወዝ ጣሪያ (Salary Cap) በማውጣት ከቁጥጥር ውጪ የሆነውን ወጪ መገደብ።

ሁለተኛው ዓመት፤ ድጎማውን ወደ 25% ማውረድ እና ክለቦችን ወደ ግል ማህበራት (Share Companies) መቀየር።

ሶስተኛው ዓመት፤ የመንግስትን በጀት 0% ማድረስ። ማነኛውም ክለብ በራሱ ገቢ (በደጋፊ፣ በስፖንሰር፣ በሽያጭ) መቆም ካልቻለ ወደ አማተር ሊግ እንዲወርድ ማድረግ።

ባጠቃላይ፣ ስፖርት የህዝብ መዝናኛና ብሄራዊ ኩራት ሊሆን የሚችለው በራሱ እግር ቆሞ ጤናማ እድገት ሲያሳይ ብቻ ነው። አሁን ባለው አሰራር ግን የሀገርን ሀብት እያባከነ የጥቂቶችን ኪስ የሚያሞቅ መድረክ በመሆኑ በአስቸኳይ መቆም ወይም መዋቅራዊ ለውጥ መደረግ አለበት።

መንግስት በጀቱን ለማቆም የሚፈራበት ወይም የፖለቲካ ቁርጠኝነት የሚያጣበት ነጥብ ወደ ሌላኛው ጥልቅ እውነታ ሊያመራን ይችል ይሆናል፤ስፖርቱን ለፖለቲካዊ መረጋጋት (Political Distraction) እና ህዝብን ለማዝናኛነት መጠቀም።

በበርካታ ታዳጊ ሀገራት ውስጥ መንግስታት በስፖርቱ ውስጥ የሚፈስሰውን የገንዘብ ብክነት እያወቁ ዝም የሚሉበት ትልቁ ምክንያት ስፖርቱ (በተለይ እግር ኳስ) የብዙ ወጣቶችን ስሜትና ትኩረት ስለሚይዝ ነው። ወጣቱ በክለብ ጉዳይ፣ በጨዋታ ውጤትና በሜዳ ላይ ክርክሮች በተጠመደ ቁጥር፣ ስለ ኑሮ ውድነት፣ ስለ ስራ አጥነት እና ስለ ሌሎች ፖለቲካዊና ማህበራዊ ችግሮች የሚያነሳው ጥያቄ ይቀንሳል የሚል ስሌት ሊኖር ይችላል።

ነገር ግን ይህ አሰራር ሀገርን የትም አያደርስም።

የህዝብን ስሜት በውጤት እንጂ በገንዘብ መግዛት አይቻልም

መንግስት በሚሊዮን የሚቆጠር የህዝብ ገንዘብ እየደጎመ ክለቦችን ቢያቆይም፣ ስፖርቱ አንድ እርምጃ ፈቅ ካላረገ ወጣቱና ደጋፊው በውጤት ማጣት መበሳጨቱና ማማረሩ አይቀርም።

ስለዚህ የህዝብን ስሜት ለመጠበቅ ሲባል ብቻ ገንዘብ ማፍሰስ የኢኮኖሚ ኪሳራ ብቻ ሳይሆን የፖለቲካ ትርፉም ዝቅተኛ ነው። እውነተኛ የህዝብ ኩራት የሚመጣው ስፖርቱ በሳይንሳዊ መንገድ አድጎ በዓለም መድረክ ውጤት ሲያመጣ ብቻ ነው።

ማህበረሰባዊ ንቅናቄ (Public Awareness)

ህዝቡ (በተለይም ደጋፊው) የራሱ ግብርና የሀገሪቱ ሃብት ያለአግባብ በጥቂት ግለሰቦች ኪስ ውስጥ እየገባ መሆኑን ጠንቅቆ መረዳት አለበት።

“ክለባችን በመንግስት በጀት ይኑርልን” ከሚል የጥገኝነት አስተሳሰብ ወጥቶ፣ “ክለባችን በራሱ ገቢ የሚተዳደርበትና እኛም በባለቤትነት የምንሳተፍበት (በደጋፊ ማህበር ወይም በፓኬጅ) ጤናማ መዋቅር ይፈጠር” ብሎ መሟገት ሲጀምር ለውጡ ይፈጥናል።

የመጨረሻው ማጠቃለያ (The Ultimatum)

ኢትዮጵያ በአሁኑ ወቅት ያለችበት የኢኮኖሚ ሁኔታ እያንዳንዱን ሳንቲም በአግባቡና ውጤት በሚያመጣ ዘርፍ ላይ እንድታውል ያስገድዳታል። ስለዚህ፡

ለጥቂት ተጫዋቾችና ለሙሰኛ አመራሮች ኪስ ማሞቂያ የሚሆን የስፖርት በጀት ቅንጦት ሳይሆን ወንጀል ነው።

ስፖርቱ እንዲያድግ ከተፈለገ ገንዘቡ ከክለቦች ደመወዝ ተቆርጦ ወደ ህጻናት ማሰልጠኛ (Grassroots) እና ወደ ትምህርት ቤት ስፖርት መዞር አለበት።

ክለቦች ራሳቸውን ችለው በቢዝነስ መልክ መመራት ካልቻሉ መፍረሳቸው ለሀገር ኢኮኖሚ እፎይታ ነው።

የሀገሪቱን የሃብት ብክነት ለማስቆም እና ስፖርቱን ወደ ትክክለኛው የዕድገት መስመር ለማስገባት የሚዲያ (የስፖርት ጋዜጠኞች) እና የደጋፊው ማህበረሰብ ሚና ወሳኝ እና የመጨረሻው የለውጥ መሳሪያ ነው። መንግስት ፖለቲካዊ ቁርጠኝነት ባጣበት እና አመራሩ ጥቅሙን ለማስከበር በሚታገልበት መዋቅር ውስጥ፣ ለውጥ ማምጣት የሚቻለው ከታች ባለው የህዝብ ግፊት ብቻ ነው።

የሚዲያ እና የደጋፊው ሚና ምን መሆን አለበት?

የስፖርት ሚዲያው ሚና፦ ከ”ደጋፊነት” ወደ “ገላጭነት” (Investigative Journalism)

በአሁኑ ወቅት አብዛኛው የሀገራችን የስፖርት ሚዲያ የሚያተኩረው በውጭ ወሬዎች በጨዋታ ውጤቶች፣ በተጫዋቾች ዝውውር ወሬዎች እና በሜዳ ላይ ክስተቶች ዙሪያ ብቻ ነው። ይህ አካሄድ ተቀይሮ ሚዲያው የሚከተሉትን ማድረግ አለበት፡

የፋይናንስ ግልጽነትን መጠየቅ፤ጋዜጠኞች “የዚህ ክለብ በጀት ስንት ነው? ከግብር ከፋዩ ህዝብ የተመደበው ገንዘብ ለምን ተግባር ዋለ? ለተጫዋቾች የሚከፈለው ደመወዝ ከውጤታቸው ጋር ይመጣጠናል?” የሚሉትን መሰረታዊ ጥያቄዎች በድፍረት ማንሳትና ማጋለጥ አለባቸው።

ታዳጊዎችንና መሰረተ-ልማትን መሟገት፤ በሚሊዮን የሚቆጠር የህዝብ ገንዘብ ለትልልቅ ተጫዋቾች ደመወዝ ሲባክን ዝም ብሎ፣ ለታዳጊዎች ማሰልጠኛና ለሜዳዎች ግንባታ ገንዘብ ሲታጣ መንግስትንና ክለቦችን መውቀስና አጀንዳ ማድረግ ይኖርባቸዋል።

የሙስና አሰራሮችን ማጋለጥም በተጫዋቾች ዝውውር ወቅት የሚደረጉ ያልተገቡ የኮሚሽን (የደላላ) ጥቅማጥቅሞችን እና የአመራሩን የጥቅም ትስስር ለህዝብ ይፋ ማድረግ ሚዲያው ለሀገር ሊያበረክተው የሚችለው ትልቁ አስተዋጽኦ ነው።

የደጋፊው ማህበረሰብ ሚና፦ ከ”ስሜታዊነት” ወደ “ባለቤትነት”

ደጋፊዎች የክለባቸው ውጤት መበላሸት ብቻ ሳይሆን፣ የሀገሪቱና የራሳቸው የግብር ገንዘብ ያለአግባብ መባከኑ ሊቆጫቸው ይገባል።

በጀት ለውጤት እንዲሆን መጫን፤ ደጋፊዎች “በእኛ ስም የሚመደበው በሚሊዮን የሚቆጠር ብር በጥቂት ግለሰቦች ኪስ ውስጥ እየገባ ክለባችንም ሆነ የሀገራችን ስፖርት አንድ እርምጃ ካልተራመደ ይህ በጀት ይቁም” ብለው በነጻነት ድምፃቸውን ማሰማት አለባቸው።

የክለብ አባልነትና ድጋፍን ማዘመን፤ ደጋፊዎች ክለባቸውን በነጻ ከመንግስት በጀት እንዲኖር ከመጠበቅ ይልቅ፣ ክለቡ ወደ ግል ተዛውሮ (Privatized ሆኖ) ደጋፊው በሼር (በአክሲዮን) ባለቤት የሚሆንበትን እና በየወሩ በገንዘቡ የሚደግፍበትን ጤናማ የደጋፊ ማህበር መዋቅር መፍጠር አለበት። የደጋፊ ማህበራት ጠንካራ ሲሆኑ የክለቡን አመራር የፋይናንስ ሪፖርት የመጠየቅ ሙሉ የሞራልና የህግ መብት ይኖራቸዋል።

የመጨረሻው እውነታ (The Bottom Line)

የኢትዮጵያ ስፖርት አሁን ካለበት የቁልቁለት ጉዞ ሊታደግ የሚችለው “በጀት ለውጤት” (Performance-based budget) ወይም “ራስን መቻል” (Self-sustainability) የሚለው መመሪያ በጥብቅ ሲተገበር ብቻ ነው።

የመንግስት በጀት በጥቂት ሰዎች ኪስ ውስጥ እየቀለጠ ስፖርቱ የማይቀየር ከሆነ፣ ገንዘቡ መቆሙ ለስፖርቱም ለሀገሪቱም መድኃኒት ነው።

ስፖርቱ ሲፈርስና ጥቅመኞቹ ሲወጡ፣ እውነተኛ የስፖርት ፍቅር እና ሙያ ያላቸው ሰዎች አዲስ፣ ንፁህ እና ሳይንሳዊ መሰረት ያለው የስፖርት መዋቅር ከታች (ከታዳጊዎች) መገንባት ይጀምራሉ።

ከተጠቀሱት አገራዊ ተሞክሮዎች በመነሳት፣ ኢትዮጵያ በአስቸኳይ ልትቀስማቸው የሚገቡ እና በዓለም አቀፍ ደረጃ የተሞከሩ ሁለት ዋና ዋና የስፖርት ቢዝነስ ሞዴሎችን ማየት እንችላለን። ይህ አሁን ያለውን የገንዘብ ብክነት በማስቆም ስፖርቱን የሀገር ኢኮኖሚ ሸክም ከመሆን ያድነዋል፡

የሰሜን አፍሪካ “የንግድ ክለቦች” ሞዴል (እግር ኳስ)

እንደ ግብፅ (አል አህሊ፣ ዛማሌክ)፣ ሞሮኮ (ራጃ ካዛብላንካ፣ ዊዳድ) እና ቱንሲያ ያሉ ሀገራት እግር ኳሳቸው በዓለም አቀፍ ደረጃ ስኬታማ የሆነው በመንግስት ድጎማ ሳይሆን በጠንካራ የንግድ መዋቅር ነው።

የአክሲዮን ማህበራት (Share Companies)፦ ክለቦቻቸው ሙሉ በሙሉ ወደ ግል የተዛወሩ ወይም በደጋፊዎችና በባለሀብቶች አክሲዮን የሚመሩ ናቸው።

የገቢ ምንጮች ማባዛት፤ ክለቦቹ የራሳቸው ስታዲየም፣ ሆቴል፣ የስፖርት ልብስ ማምረቻ እና የንግድ ማዕከላት አሏቸው። ከቲቪ ስርጭት መብት (Broadcasting rights) እና ከትላልቅ ኩባንያዎች ስፖንሰርሺፕ ከፍተኛ ገቢ ያገኛሉ።

ተጫዋች ለውጭ ሀገር መሸጥ (Talent Export)፤ ታዳጊዎችን ከአካዳሚ አፍርተው ለሊጋቸው ከተጠቀሙ በኋላ ለተሻለ ዋጋ ወደ አውሮፓ እና ባህረ ሰላጤው ሀገራት በመሸጥ ሚሊዮኖችን በዶላር ወደ ክለባቸው ያስገባሉ።

የኬንያ “የብራንድ እና የአትሌቶች ኢንቨስትመንት” ሞዴል (አትሌቲክስ)

ጎረቤታችን ኬንያ በአትሌቲክስ ዘርፍ የዓለም ልዕለ-ኃያል መሆን የቻለችው መንግስት በሚሊዮን የሚቆጠር በጀት ስላፈሰሰ ሳይሆን የሚከተሉትን ስትራቴጂዎች በመጠቀሟ ነው፡

ከዓለም አቀፍ ብራንዶች ጋር መተሳሰር፤ እንደ Nike, Adidas, Puma ያሉ ግዙፍ ኩባንያዎች በኬንያ የራሳቸውን የስልጠና ካምፖች በመክፈት፣ ቁሳቁስና ፋይናንስ በማቅረብ አትሌቶቹን ከታች ጀምረው በሳይንሳዊ መንገድ ያሰለጥናሉ። መንግስት እዚህ ላይ የሚያወጣው ወጪ የለም።

የአትሌቶች የሃገር ውስጥ ኢንቨስትመንት፤ አትሌቶቹ ከውጭ ሀገር ውድድሮች የሚያገኟቸውን በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዶላሮች ወደ ሀገራቸው በመመለስ ሆቴሎችን፣ የሪል እስቴት ግንባታዎችንና የራሳቸውን የስልጠና ማዕከላት ይገነባሉ። ይህ ስፖርቱ ለሀገር ኢኮኖሚ የውጭ ምንዛሬ እና የስራ ዕድል ፈጣሪ እንዲሆን አድርጎታል።

ለኢትዮጵያ የሚበጀው የመጨረሻው ውሳኔ

ኢትዮጵያ አሁን ካለችበት የኢኮኖሚ ጫና አንጻር፣ የስፖርት ፖሊሲዋን ከፖለቲካዊ ፍጆታ እና ከጥገኝነት ማላቀቅ ይኖርባታል።

መንግስት ማቆም ያለበት፤ ለክለቦች የቅንጦት ደመወዝ መክፈልን፣ በስፖርት ስም የጥቂቶችን ኪስ ማሞቅን እና ሙያዊ ያልሆነ የፖለቲካ ጣልቃ ገብነትን።

መንግስት መጀመር ያለበት፤ የግል ባለሀብቶች በስፖርቱ ላይ ኢንቨስት ሲያደርጉ የታክስ እፎይታ መስጠትን፣ የአካዳሚዎችን ግንባታ መደገፍን እና የፋይናንስ ኦዲት ቁጥጥርን ማጥበቅን።

ጉዳዩ የገንዘብ ማጣት ሳይሆን የአሰራር፣ የፍትሃዊነት እና የቁርጠኝነት

ጉዳይ ነው። ስፖርቱ ከጥገኝነት ወጥቶ ወደ ቢዝነስ ሲቀየር ብቻ ነው አንድ እርምጃ ፈቅ ማለት የሚችለው።

የኢትዮጵያን ስፖርት ከጥገኝነትና ከገንዘብ ብክነት ለማላቀቅ አሁን ላይ ያሉትን ተጨባጭ እንቅስቃሴዎችና የመፍትሄ አማራጮችን በሁለት ዋና ዋና ነጥቦች መመልከት እንችላለን፡

1. በኢትዮጵያ የክለቦች ወደ ግል ይዞታነት መዛወር (Privatization) እንቅስቃሴ

በቅርብ ዓመታት ውስጥ መንግስት የእግር ኳስ ክለቦችን ወደ አክሲዮን ማህበር (Share Company) ለመቀየር እና የደመወዝ ጣሪያ (Salary Cap) ለመጣል አንዳንድ ሙከራዎችን አድርጓል። ሆኖም ግን ሂደቱ በታሰበው ፍጥነት አልሄደም።

ያለው ፈተና፤ ክለቦቹ ወደ አክሲዮን ሲቀየሩም አሁንም አብዛኛውን ድርሻ የሚይዙት ወይም በጀቱን የሚደጉሙት የክልል መስተዳድሮችና የመንግስት ልማት ድርጅቶች ናቸው። የግል ባለሀብቱ ክለቦችን ሙሉ በሙሉ ለመግዛት ፍላጎት የሚያጣው የክለቦቹ የፋይናንስ አሰራር ግልጽ ባለመሆኑና የንግድ ትርፍ (Return on Investment) ስለማያሳይ ነው።

መፍትሄው፤ መንግስት በጀቱን ሙሉ በሙሉ “በህግ” ካላቋረጠ በስተቀር ክለቦች ራሳቸውን ችለው ለመቆም ጥረት አያደርጉም። የገንዘብ መቆረጥ ክለቦችን አስገድዶ ወደ እውነተኛ የንግድ ተቋምነት እንዲቀየሩ ያደርጋቸዋል።

2. የስፖርት አካዳሚዎች ተሞክሮ (የውጤታማነት ማሳያ)

የመንግስት ፕሮፌሽናል ክለቦች በሚሊዮን የሚቆጠር ብር እያባከኑ ውጤት ባጡበት ሀገር ውስጥ፣ የተወሰኑ የስፖርት አካዳሚዎች ግን በአንጻራዊ ሁኔታ በተሻለ የዲሲፕሊንና የሳይንስ መንገድ እየሰሩ መሆናቸውን ማየት ይቻላል።

የጥሩነሽ ዲባባ አትሌቲክስ አካዳሚ፤ ይህ አካዳሚ በታችኛው መዋቅር ላይ ትኩረት በማድረግ አዳዲስ አትሌቶችን በማፍራት ረገድ ትልቅ አስተዋጽኦ እያበረከተ ነው። የአትሌቲክስ ዘርፉ ካለው የዓለም አቀፍ ውድድርና ሽልማት (Prize money) አንጻር ኢንቨስትመንቱ ራሱን የሚመልስ ነው።

የግል እግር ኳስ አካዳሚዎች፤ በከተሞች አካባቢ የሚንቀሳቀሱ የተወሰኑ የግል የታዳጊዎች እግር ኳስ አካዳሚዎች ወላጆች በሚከፍሉት ወርሃዊ ክፍያ ራሳቸውን እያስተዳደሩ ወጣቶችን ያሰለጥናሉ። ይህ የሚያሳየው ህዝቡ ለልጆቹ ስፖርት ለመክፈል ዝግጁ መሆኑን እና አሰራሩ ወደ ቢዝነስ መቀየር እንደሚችል ነው።

ማጠቃለያ እና የመጨረሻው እይታ

በኢትዮጵያ ስፖርት ውስጥ ያለው “የሚሊዮኖች ብክነት” የስፖርት ችግር ብቻ ሳይሆን የአስተሳሰብና የመዋቅር ችግር ነው።

መንግስት ድሃ ሀገርን እየመራ ለፕሮፌሽናል ስፖርተኞች የቅንጦት ደመወዝ መክፈሉን በአስቸኳይ ማቆም አለበት።

የህዝብ ገንዘብ በጥቂት ግለሰቦች ኪስ ውስጥ እየቀለጠ ስፖርቱ አንድ እርምጃ ፈቅ ካላረገ፣ መዋቅሩ ፈርሶ ከታችኛው እርከን (Grassroots) ጀምሮ በባለሙያዎችና በባለሀብቶች አዲስ ጤናማ መዋቅር መገንባት ብቸኛው አማራጭ ነው።