የኢትዮጵያ ስፖርት ችግር የተሰጥኦ (Talent) እጥረት ሳይሆን የአመራር፣ የስርዓት እና የእይታ (Vision) እጥረት ነው

( ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ)

( ደራሲ ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ)

የኢትዮጵያ ስፖርት ታሪክ ሌላውን ትተን በተለይም እግር ኳስ እና አትሌቲክስ በተለያዩ የፖለቲካ እና የሥርዓት ለውጦች ውስጥ በርካታ ውጣ ውረዶችን አሳልፈዋል ። በደርግ ዘመን የነበረው የስፖርት መዋቅር፣ በኢህአዴግ (ወያኔ) ዘመን የታዩት ለውጦች እና አሁን ያለው ወቅታዊ ደካማ አፈጻጸም በስፖርት ባለሙያዎችና አፍቃሪያን ዘንድ ሰፊ ክርክር የሚደረግባቸው ርዕሰ ጉዳዮች ናቸው።

የኢትዮጵያ ስፖርት ላለፉት ሁለት አሥርት ዓመታት የደከመበትንና ካለፈው የስፖርት እንቅስቃሴ አንጻር ወደ ኋላ የቀረበትን ምክንያቶች እንመልከት።

የተቋማዊ መዋቅር መዳከምና የፖለቲካ ጣልቃ ገብነት

በደርግ ዘመን የነበረው የስፖርት እንቅስቃሴ ጥንካሬነቱ፡ በደርግ ጊዜ ስፖርት በማዕከላዊነት የሚመራ እና ጠንካራ ወታደራዊና የመንግሥት ተቋማት ድጋፍ (ለምሳሌ፡ የጦር ኃይሎች፣ የፖሊስ፣ የምድር ባቡር ፣ የኤሌክትሪክ ኃይል ክለቦች) የነበሩት ወቅት ነው። ተጫዋቾች በመንግሥት ተቀጥረው ሙሉ ትኩረታቸውን ስፖርት ላይ ያደርጉ ነበር።

የመዋቅር መፈራረስ፡ ከ1983 ዓ.ም (የኢህአዴግ ስልጣን መያዝ) በኋላ የነበሩት ለውጦች ክለቦች በብሔር እና በክልል መዋቅር ላይ እንዲመሰረቱ አድርጓቸዋል። ይህ ደግሞ ስፖርቱ በእውቀትና ባለሙያዎች እንዲመሩት ከማድረግ ይልቅ በፖለቲካ ታማኝነት በሚመሩ አመራሮች እንዲያዝ በር ከፍቷል።

የታችኛው መዋቅር (Grassroots) እና የፕሮጀክቶች መጥፋት

ቀደም ባሉት ጊዜያት በትምህርት ቤቶች፣ በየቀበሌውና በየመንደሩ የሚገኙ የሜዳ ስፍራዎች ወጣት ታላላቅ ተሰጥኦዎችን የሚያፈሩ ማዕከላት ነበሩ።

ባለፉት 30 ዓመታት ግን በከተሞች መስፋፋትና በኮንስትራክሽን ዕድገት ምክንያት በርካታ ታሪካዊ የወጣቶች መጫወቻ ሜዳዎች ለሕንፃና ለንግድ ቦታዎች ተሰጥተዋል። ይህ ደግሞ አዲስ ተተኪ ትውልድ እንዳይፈራ ትልቅ ማነቆ ሆኖ ቅይቷል።

የስፖርት መሠረተ-ልማት እጥረት

ኢትዮጵያ ካላት የሕዝብ ብዛት አንጻር ዓለም አቀፍ ደረጃቸውን የጠበቁ ስታዲየሞች፣ የስልጠና ማዕከላት እና የማዘውተሪያ ስፍራዎች እጅግ አናሳ ናቸው። በአሁኑ ሰዓት የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን (ዋሊያዎቹ) እንኳ የካፍ (CAF) መስፈርት የሚያሟላ ስታዲየም ባለመኖሩ የሜዳውን ጨዋታዎች በስደት ሀገር ሲያደርግ ቅይቶ በጊዛዊነት መስፈርቱን ሙሉ ለሙሉ ባያሟሉም የድሬደዋ እና የባህርዳር ስታዲዮሞች ኢንተርናሽናል ግጥሚያዎችን እንዲያካናውኑ ተፈቅዶላቸዋል።

በሙስና እና ባልተገባ ጥቅም መበከል

በስፖርት ፌዴሬሽኖች እና በክለቦች አመራር ውስጥ ያሉ አካላት እንዲሁም የስፖርት ሚዲያ አካላት ለስፖርቱ ዕድገት ከማሰብ ይልቅ የራሳቸውን ጥቅም ማስቀደማቸው፣ የግል አካዳሚዎች አለመስፋፋታቸው እና ብቃት የሌላቸው ተጫዋቾችና አትሌቶች በጥቅማጥቅም ወደ ክለቦች እንዲገቡ መደረጉ የስፖርቱን የውድድር ጥራት አውርዶታል።

የገንዘብ አጠቃቀም (Finance) እና የሙያተኛ እጥረት

ምንም እንኳን በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ላይ ከፍተኛ የገንዘብ ፍሰት እና የተጫዋቾች ደሞዝ መናር ቢታይም፣ ይህ ገንዘብ ወደ ታች ወርዶ ታዳጊዎችን ለማፍራትና ዘመናዊ አካዳሚዎችን ለመገንባት አልዋለም። ስፖርቱ በዘመናዊ ሳይንስና በባለሙያዎች ከመመራት ይልቅ በባህላዊ መንገድ መጓዙን ቀጥሏል።

የኢትዮጵያን እግር ኳስ፣ አትሌቲክስ እና ሌሎችንም ስፖርቶች መፍትሔዎቹን በጥልቀት ስንመለከት ችግሩ መዋቅራዊ፣ ፋይናንሺያል እና ስልታዊ መሆኑን እንረዳለን።

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ወቅታዊ ቀውስ

የኢትዮጵያ እግር ኳስ በአሁኑ ሰዓት በታሪኩ አስከፊ ከሚባሉ ወቅቶች ላይ ይገኛል።

የብሔራዊ ስታዲየም እጥረት (ትልቁ ውርደት)፦ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን (ዋሊያዎቹ) የዓለም አቀፍ እግር ኳስ ማኅበር (FIFA) እና የካፍ (CAF) መስፈርትን የሚያሟላ አንድም ስታዲየም በሀገሪቱ ባለመኖሩ፣ የሜዳውን ጨዋታዎች በስደት ሀገር (ለምሳሌ በሞሮኮ ወይም በደቡብ አፍሪካ) ለማድረግ ተገድዷል። የብሔራዊ ስታዲየም (አደይ አበባ) ግንባታ ከተጀመረ ዓመታት ቢያልፉም አሁንም አልተጠናቀቀም።

የሊጉ የፋይናንስ መናጋት፦ በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ላይ ክለቦች ለተጫዋቾች የሚያወጡት ደሞዝ በከፍተኛ ሁኔታ የናረ ቢሆንም፣ ይህ የገንዘብ ፍሰት የመጣው ከንግድና ከማርኬቲንግ ሳይሆን ከክልል መንግሥታት ድጎማ ነው። ይህም በሀገሪቱ ካለው የኢኮኖሚ ጫና ጋር ተዳምሮ ክለቦች ደሞዝ መክፈል አቅቷቸው ለከፍተኛ እዳ እየተዳረጉ ነው።

የውጭ ተጫዋቾች የበላይነት እና የተተኪ ማጣት፦ ክለቦች ፈጣን ውጤት ለመፈለግ የውጭ ሀገር ተጫዋቾችን (በተለይ ግብ ጠባቂዎችንና አጥቂዎችን) በብዛት ማስፈረማቸው፣ የሀገር ውስጥ ታዳጊዎች የመጫወት እድል እንዳያገኙ አድርጓል። በዚህም ምክንያት ለብሔራዊ ቡድኑ የሚመረጥ ጥራት ያለው አጥቂ ማግኘት ብርቅ ሆኗል።

የአትሌቲክስ ስፖርት ስጋቶች

ኢትዮጵያ በአለም መድረክ የምትታወቅበት አትሌቲክስም ቢሆን በአሁኑ ሰዓት ከፍተኛ ስጋት ውስጥ ይገኛል።

የጎረቤት ሀገራት መቅደም፦ እንደ ኬንያ፣ ዩጋንዳ እና ሌሎች የሰሜን አፍሪካ ሀገራት ሳይንሳዊ ስልጠናዎችን፣ የስነ-ምግብ (nutrition) ባለሙያዎችን እና ዘመናዊ ቴክኖሎጂዎችን ሲጠቀሙ፣ የኢትዮጵያ አትሌቲክስ አሁንም በአሮጌውና በባህላዊው የተፈጥሮ ተሰጥኦ ላይ ብቻ የተንተራሰ ነው።

የአመራር ፖለቲካዊ ሽኩቻ፦ በኢትዮጵያ አትሌቲክስ ፌዴሬሽን ውስጥ የሚታዩት የአመራር አለመግባባቶች፣ የአትሌቶች ምርጫ ላይ የሚነሱ የፍትሃዊነት ጥያቄዎች እና የታችኛው መዋቅር ስልጠናዎች መረሳት የስፖርቱን የበላይነት አደጋ ላይ ጥለውታል።

ይህንን ውድቀት ለመቀልበስ ሊወሰዱ የሚገቡ መፍትሔዎች

የኢትዮጵያን ስፖርት ከተደቀነበት ሞት ለመታደግ በመንግሥት፣ በክለቦች እና በግል ባለሀብቶች ደረጃ የሚከተሉት እርምጃዎች በአስቸኳይ መወሰድ አለባቸው፡

መወሰድ ያለበት ወሳኝ እርምጃ የሚኖረው ጠቀሜታ የመሠረተ-ልማት ግንባታ

የመንግሥትና የግል ባለሀብቶች ሽርክና (PPP) በመፍጠር ብሔራዊ ስታዲየሞችን በአስቸኳይ ማጠናቀቅ።ብሔራዊ ቡድኑ በሀገሩ እና በደጋፊው ፊት ተጫውቶ ውጤት እንዲያመጣ ያደርጋል።የታችኛው መዋቅር (Grassroots)በትምህርት ቤቶች የስፖርት ውድድሮችን በግዴታ መመለስ እና በየቀበሌው የታዳጊዎች ማዕከል መገንባት።ተፈጥሯዊ ተሰጥኦ ያላቸው ህጻናትን ገና በለጋ እድሜያቸው ለማግኘት እና ለማሰልጠን ይረዳል።

የፖለቲካ ጣልቃ ገብነትን ማስወገድ

የስፖርት ፌዴሬሽኖችን እና ክለቦችን በአትሌቶች እና በስፖርት ባለሙያዎች (ሳይንቲስቶች) ብቻ እንዲመሩ ማድረግ።ሙስናን እና አድልዎ አስወግዶ ስፖርታዊ ጨዋነትን እና ብቃትን ብቻ መሰረት ያደረገ አሰራር ይፈጥራል።

የፋይናንስ ሪፎርም

ክለቦች ከመንግሥት ድጎማ ወጥተው ወደ ግል ይዞታነት (Privatization) እንዲሸጋገሩ እና በራሳቸው ገቢ እንዲተዳደሩ ማድረግ።ክለቦች ገንዘባቸውን ለደሞዝ ማባከን አቁመው የረጅም ጊዜ ኢንቨስትመንት (አካዳሚ) ላይ እንዲያውሉ ያደርጋል።

የኢትዮጵያን ስፖርት አሁን ካለበት አስቸጋሪ ሁኔታ አውጥቶ ወደ ቀድሞ ክብሩ ለመመለስ፣ እንደ አንድ የስፖርት ቤተሰብ ስንመለከተው የሚከተሉትን 3 መሰረታዊ የስትራቴጂ ለውጦች ማስቀመጥ እንችላለን ።

1. ስፖርቱን ከፖለቲካ ጥገኝነት ማላቀቅ (Decoupling Sport from Politics)

የኢትዮጵያ ስፖርት ትልቁ ደዌ ክለቦችም ሆኑ ፌዴሬሽኖች በፖለቲካ ካድሬዎች ወይም በክልል ብሔር ተኮር መዋቅሮች መመራታቸው ነው።

ስፖርት የራሱ ሳይንስ፣ ህግና ቢዝነስ አለው። በመሆኑም የክለብ አመራርነት ቦታዎች በፖለቲካ ታማኝነት ሳይሆን በስፖርት ማኔጅመንት፣ በማርኬቲንግ እና በእግር ኳስ ወይም ፌዴሬሽኖችን መምራት ሊችሉ በሚችሉበት የስፖርቱ እውቀት ባላቸው ባለሙያዎች (Professionals) ብቻ መያዝ አለባቸው። ክለቦች የፖለቲካ ማስታወቂያ ሰሌዳ መሆናቸው አብቅቶ እንደ አንድ ራሱን የቻለ የንግድ ተቋም መዋቀር ይኖርባቸዋል።

2.ወደ “አካዳሚ” መዋቅር መሸጋገር (Shift to Academy-Based Model)

በአሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ክለቦች በሚሊዮን የሚቆጠር ብር ለተጫዋቾች ደሞዝ ያባክናሉ፤ ነገር ግን ታዳጊዎችን የሚያፈራ አንድም ዘመናዊ አካዳሚ የላቸውም። ይህ “የማይዘሩትን ማጨድ” የመፈለግ አባዜ ነው።

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ማንኛውም ክለብ በሊጉ ለመሳተፍ የራሱ የሆነ ከ15 እና ከ17 ዓመት በታች የታዳጊዎች ቡድን እና አካዳሚ እንዲኖረው በህግ ማስገደድ አለበት። በየዓመቱ ለተጫዋቾች ዝውውር የሚወጣው በሚሊዮን የሚቆጠር የመንግስት (የህዝብ) ገንዘብ ቢያንስ 30 በመቶው ተቀንሶ ወደ ታችኛው መዋቅር (Grassroots) እና ማዘውተሪያ ሜዳዎች ግንባታ ላይ መዋል አለበት።

3. የመሠረተ-ልማት ግንባታን ለግል ባለሀብቱ ክፍት ማድረግ

መንግስት የስታዲየም ግንባታዎችን ብቻውን ጠቅልሎ መያዙ ውጤታማ እንዳላደረገው የአደይ አበባ እና የሌሎች ክልል ስታዲየሞች መጓተት ህያው ምስክር ነው።

ስለዚህ መንግስት ሚናውን ወደ ቁጥጥር እና ማበረታቻ ማውረድ አለበት። ለምሳሌ ለስፖርት ማዘውተሪያ የሚሆኑ መሬቶችን ለግል ባለሀብቶች ወይም ለታወቁ የቀድሞ ስፖርተኞች (እንደ ቀነኒሳ በቀለ፣ ኃይሌ ገብረሥላሴ) በነጻ ወይም በቅናሽ በማቅረብ፣ ታክስ ነጻ የሆኑ የስፖርት እቃዎች እንዲገቡ በማድረግ የግል አካዳሚዎች እና ስታዲየሞች እንዲስፋፉ በር መክፈት ይቻላል።

በአጠቃላይ፣ የኢትዮጵያ ስፖርት ችግር የተሰጥኦ (Talent) እጥረት ሳይሆን የአመራር፣ የስርዓት እና የእይታ (Vision) እጥረት ነው። ስፖርቱን ከባህላዊ አሰራር አውጥቶ ወደ ዘመናዊ የኢንዱስትሪ መዋቅር ካልቀየርነው፣ ችግሩ እየባሰ ከመሄድ ውጭ መፍትሄ አይኖረውም።

የክልል መንግሥታት ለክለቦች የሚያደርጉት ያልተገደበ የገንዘብ ድጎማ መቆሙ ስፖርቱን ከጥገኝነት አውጥቶ ወደ ራሱ እንዲቆም የሚያስገድዱ ዋንኛ ምክንያቶች፡

የገንዘብ ብክነትን ያስቀራል፦ በአሁኑ ሰዓት የሕዝብ ግብር ለትምህርት ቤት፣ ለጤና እና ለሕዝብ መሠረተ-ልማት መዋል ሲገባው፣ በሚሊዮን የሚቆጠር ብር ለተጫዋቾች የተጋነነ ደሞዝ እና ለጥቂት አመራሮች ጥቅም እየባከነ ይገኛል። ድጎማው ሲቆም ይህ ሕዝባዊ ሃብት ይድናል።

ክለቦች ቢዝነስ እንዲሆኑ ያስገድዳል፦ ክለቦች የመንግሥትን እጅ መጠበቅ ሲያቆሙ፣ በራሳቸው ለመኖር የደጋፊ ማኅበራትን ማጠናከር፣ ማሊያና የስፖርት ቁሳቁሶችን መሸጥ፣ የስታዲየም ትኬት ገቢን ማሳደግ እና ከግል ስፖንሰሮች (ለምሳሌ ባንኮች፣ የቢራ ኩባንያዎችና የቴሌኮም ተቋማት) ጋር በንግድ መርህ መሥራት ይጀምራሉ።

ታዳጊዎች ላይ ኢንቨስት እንዲደረግ ያደርጋል፦ መንግሥት ዝም ብሎ ገንዘብ የማይሰጥ ከሆነ፣ ክለቦች ውድ የውጭ ተጫዋቾችን በብዛት ከማስፈረም ይልቅ የራሳቸውን አካዳሚ አቋቁመው የሀገር ውስጥ ታዳጊዎችን በርካሽ ዋጋ አፍርቶ ለመጠቀም እና ወደ ውጭ ሀገር በመሸጥ ገቢ ለማግኘት ይገደዳሉ።

ነገር ግን ይህ ድጎማ በአንድ ጊዜ ድንገት ቢቆም ክለቦች ሙሉ በሙሉ ሊፈርሱ ስለሚችሉ፣ ሂደቱ በተደራጀ መንገድ (Phased Transition) መተግበር አለበት። ለምሳሌ ያህል።

በመጀመሪያው ዓመት፦ የመንግሥት ድጎማ በ30% ይቀነሳል። ክለቦች የግል ስፖንሰር እንዲፈልጉ ይደረጋል።

በሁለተኛው ዓመት፦ ድጎማው ወደ 50% ዝቅ ይላል። ክለቦች ራሳቸውን ወደ አክሲዮን ማኅበር (Share Company) እንዲቀይሩ ይገደዳሉ።

በሦስተኛው ዓመት፦ ድጎማው ሙሉ በሙሉ ይቆማል። ክለቡ 100% በራሱ ገቢ ወይም በባለሀብቶች እጅ ይተዳደራል።

ይህ መዋቅራዊ ለውጥ ከተደረገ፣ የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ እንደ እንግሊዝ ፕሪሚየር ሊግ ወይም የደቡብ አፍሪካ ሊግ ራሱን የቻለ ትልቅ የኢኮኖሚ እና የሥራ ዕድል ፈጣሪ ኢንዱስትሪ መሆን ይችላል።

የኢትዮጵያን ስፖርት ወደ ግል ይዞታነት (Privatization) የማሸጋገሩን ሂደት ስንመለከት፣ መንግሥት ድጎማውን ከማቆሙ ጎን ለጎን ክለቦች እንዳይፈርሱ የስኬት ፍንጭ የሚሰጡ 3 ዋና ዋና ስልታዊ እርምጃዎችን መተግበር አለበት ።

ክለቦችን ወደ አክሲዮን ማኅበር (Share Company) መለወጥ

ክለቦች ከአንድ ባለሀብት ጥገኝነት ወጥተው ዘላቂ እንዲሆኑ የሕዝብ እና የደጋፊ ባለቤትነት ሊኖራቸው ይገባል።

መንግሥት ክለቦችን ለሽያጭ ሲያቀርብ 51% አክሲዮን ለታወቁ ታላላቅ የሀገር ውስጥ ድርጅቶች (ለምሳሌ ለባንኮች፣ ለኢንሹራንስ ወይም ለኢንዱስትሪዎች)፣ 29% አክሲዮን ለክለቡ ደጋፊዎች በቦንድ መልክ፣ እንዲሁም ቀሪውን 20% መንግሥት ለተወሰነ የሽግግር ጊዜ ይዞ እንዲቆይ ማድረግ ይቻላል። ይህ አሰራር ክለቡ የተረጋጋ የፋይናንስ መሠረት እና ሰፊ የደጋፊ መዋቅር በአንድ ላይ እንዲኖረው ያደርጋል።

የስፖርት ማበረታቻ ሕግጋትንና የታክስ ቅናሾችን መቅረጽ

የግል ባለሀብቱ ወደ ስፖርቱ ኢንቨስትመንት እንዲገባ የራሱ የሆነ የንግድ ማራኪነት ሊኖረው ይገባል።

መንግሥት በስፖርት አካዳሚ፣ በስታዲየም ግንባታ እና በክለቦች ላይ ገንዘባቸውን ለሚያፈሱ የግል ኩባንያዎች የታክስ እፎይታ (Tax Holiday) ወይም ከፍተኛ የግብር ቅናሽ ሊያደርግላቸው ይገባል። ለምሳሌ አንድ ባንክ ለስፖርት ክለብ የሚያደርገው የስፖንሰርሺፕ ወጪ ከዓመታዊ የትርፍ ግብሩ ላይ ተቀናሽ የሚሆንበት ሕግ ቢወጣ፣ በርካታ ባለሀብቶች በራሳቸው ፍላጎት ስፖርቱን ለመደገፍ ይሽቀዳደማሉ።

የመሠረተ-ልማት እና የስታዲየም አስተዳደርን ማዘመን

ክለቦች በራሳቸው ገቢ እንዲያመነጩ ትልቁ የገቢ ምንጭ የጨዋታ ዕለት (Matchday Revenue) እና የስታዲየም ንግድ ነው።

መንግሥት አሁን ያሉትን ስታዲየሞች ለክለቦች በረጅም ጊዜ ኮንትራት ማስተላለፍ ወይም በጋራ እንዲያስተዳድሩት ማድረግ አለበት። ክለቦች ስታዲየሙን ሲረከቡ በውስጡ ያሉትን ሱቆች፣ የምግብ ቤቶችና የማስታወቂያ ቦታዎች በማከራየት፣ እንዲሁም ዘመናዊ የዲጂታል ትኬት ሽያጭ ሥርዓት በመዘርጋት ራሳቸውን መመገብ የሚችሉበትን አቅም ይፈጥራሉ።

የኢትዮጵያ ስፖርት አሁን ካለበት የሞት አፋፍ ሊድን የሚችለው የመንግሥት ድጎማ ቆሞ፣ በምትኩ ሕጋዊ፣ ታክስን መሠረት ያደረገ እና ለግል ባለሀብቱ ምቹ የሆነ የኢንቨስትመንት ከባቢ አየር ሲፈጠር ብቻ ነው። ይህ ሲሆን ስፖርቱ ከፖለቲካ ተጽዕኖ ነፃ ሆኖ በባለሙያዎች ይመራል፤ ውጤቱም በሀገር ውስጥ ብቻ ሳይሆን በአህጉርና በዓለም መድረክ ላይ ጎልቶ መታየት ይጀምራል።

ባለፉት 30 ዓመታት (በተለይም በኢህአዴግ/ወያኔ የሥልጣን ዘመን) የታዳጊዎች ስልጠናን እና አካዳሚዎችን ለማስፋፋት በርካታ ቃል ኪዳኖች እና ፕሮጀክቶች ተቀርጸው እንደነበር ይታወሳል። የዓለም አቀፉ እግር ኳስ ማኅበር (FIFA) በ”ጎል ፕሮጀክት” (Goal Project) አማካኝነት እንዲሁም የዓለም አቀፍ አትሌቲክስ ፌዴሬሽን (World Athletics) ከፍተኛ የገንዘብ እና የቁሳቁስ ድጋፍ አድርገዋል። ሆኖም ግን እነዚህ እርዳታዎች የታለመላቸውን ለውጥ ሳያመጡ የቀሩበትን ምክንያቶች ፦

1. የእርዳታ ገንዘብ ለታለመለት አላማ አለመዋል (የፋይናንስ ብክነት)

ፊፋ እና የዓለም አቀፍ አትሌቲክስ ፌዴሬሽን የሚልኩት ገንዘብ በቀጥታ ወደ ታችኛው መዋቅር ወርዶ ታዳጊዎችን ለማሰልጠኛ፣ ዘመናዊ የስፖርት ቁሳቁሶችን ለመግዛት እና ጥራት ያላቸውን መጫወቻ ሜዳዎች ለመገንባት መዋል ነበረበት። ነገር ግን በአመራር ደረጃ በነበረው ሙስና እና ግልጽነት የጎደለው አሰራር ምክንያት ገንዘቡ ለፌዴሬሽን አመራሮች ከፍተኛ የውሎ አበል፣ ለቢሮ ማስኬጃ እና ለውጭ ሀገር ጉዞዎች ይባክን ነበር።

2. የተቋማት በፖለቲካ ካድሬዎች መያዝ

ዓለም አቀፍ ድርጅቶች ገንዘቡን የሚልኩት ለስፖርት ባለሙያዎች ሳይሆን ለሀገሪቱ ስፖርት ፌዴሬሽኖች ነው። በእነዚህ ፌዴሬሽኖች ውስጥ የተሰየሙት አመራሮች ደግሞ በስፖርት እውቀታቸው ሳይሆን በፖለቲካ ታማኝነታቸው የተመረጡ የካድሬ መዋቅሮች ነበሩ። እነዚህ አመራሮች የረጅም ጊዜ ስልታዊ እቅድ (Vision) ስለሌላቸው፣ የእርዳታ ፕሮጀክቶቹ ጊዜያዊ የፖለቲካ ፕሮፓጋንዳ ማድመቂያ ሆነው እንዲቀሩ አድርገዋቸዋል።

3. የ”ፕሮጀክት” ባህል እና የዘላቂነት እጥረት

በወቅቱ የነበረው ትልቁ ስህተት ስራዎችን እንደ አንድ ዘላቂ “ስርዓት” (System) መዘርጋት ሳይሆን እንደ “ጊዜያዊ ፕሮጀክት” ማየቱ ነበር።

ለምሳሌ፦ በአንድ አካባቢ የታዳጊዎች ስልጠና ይጀመራል፤ የፊፋ የእርዳታ በጀት ሲያልቅ ወይም ፕሮጀክቱን የጀመረው ባለሙያ ሲቀየር ስልጠናው ሙሉ በሙሉ ይቋረጣል።

ታዳጊዎቹ በተከታታይ አመታትን አምርተው ወደ ዋናው ክለብ የሚያድጉበት የተሳሰረ መዋቅር (Youth Academy to Senior Team Pipeline) አልነበረም።

4. የታችኛው መሠረተ-ልማት መፈራረስ

ፊፋ ማዕከላዊ የስልጠና ማዕከል (ለምሳሌ የአዋሳው የፊፋ ጎል ፕሮጀክት ማዕከል) ለመገንባት ቢረዳም፣ አጠቃላይ በሀገሪቱ ያሉ የሰፈር እና የቀበሌ ሜዳዎች ግን በከተሞች መስፋፋት ስም ለሕንፃ ግንባታ እየተሸጡ ጠፍተዋል። አንድ ማዕከላዊ አካዳሚ ብቻውን የሀገር ስፖርት ሊቀይር አይችልም፤ ለውጥ ሊመጣ የሚችለው በየቀበሌው እና በትምህርት ቤቱ ሰፊ የታዳጊዎች ውድድር ሲኖር ብቻ ነበር።አሁን በኮሪደር ሥራ ላይ እየተሰሩ ያሉ ሜዳዎች በአጥር ታጥረው ገንዘብ እየተከፈለባቸው ያላቸው ብቻ የሚጫወቱበት ሣይሆን የሌላቸውም የሚጫወቱበት መሆን አለበት ። አብዛኛው በውጭም ሆነ በሀገር ውስጥ በስፖርት የተወቁት የሀብታም ልጆች ሣይሆኑ የድሀ ልጆች የነበሩ ናቸው

የችግሩ መንስሄ የገንዘብ ወይም የእርዳታ ማጣት ሳይሆን፣ የመጣውን እርዳታ በአግባቡ ስራ ላይ የሚያውል ታማኝ፣ ባለሙያ እና ከፖለቲካ ነፃ የሆነ አመራር ማጣት ነው ይህንንም በኮሪደሩ ልማት አይተናል።

የኢትዮጵያን የታዳጊዎች ስፖርት ስልጠና እና የዓለም አቀፍ ድርጅቶችን (ፊፋ እና ወርልድ አትሌቲክስ ወይም ሌሎች ) እርዳታ አጠቃቀም በተመለከተ፣ የቀድሞ ስህተቶችን አርሞ ወደ ትክክለኛው መስመር ለመግባት እንደ አንድ ስፖርት ቤተሰብ የሚከተሉትን 3 ወሳኝ መዋቅራዊ ለውጦች እንደ መፍትሔ ማስቀመጥ እንችላለን።

1. የዓለም አቀፍ እርዳታዎችን አሰጣጥና ቁጥጥር ሥርዓት መቀየር (Strict Auditing)

እስካሁን የነበረው ትልቅ ስህተት ፊፋ እና ሌሎች ድርጅቶች ገንዘቡን በቀጥታ ለፌዴሬሽን አመራሮች እጅ ማስረከባቸው እና የፌዴሬሽኑ አመራሮች ደግሞ ገንዘቡን ለፈለጉት የቢሮ ማስኬጃ ማዋላቸው ነው።

ከእንግዲህ በኋላ ከዓለም አቀፍ ተቋማት የሚመጣ ማንኛውም ድጋፍ በገንዘብ መልክ በቀጥታ ለፌዴሬሽኖች መሰጠት የለበትም። በምትኩ ድጋፉ በቁሳቁስ (ዘመናዊ የስልጠና መሣሪያዎች)፣ በአሰልጣኞች ስልጠና (Coaching Courses) ወይም ደግሞ ገንዘቡ በቀጥታ ለፕሮጀክቱ ግንባታ ለሚውሉ ገለልተኛ ተቋራጮች (Third-party Contractors) መከፈል አለበት። ፊፋም ሆነ መንግሥት በእያንዳንዱ ሳንቲም ላይ ጥብቅና ገለልተኛ የሆነ የፋይናንስ ኦዲት (Financial Audit) ማድረግ ይኖርባቸዋል።

2. ከሕዝባዊ ፌዴሬሽኖች ወደ “የግል አካዳሚዎች” መታመን

የመንግሥትና የፌዴሬሽን መዋቅሮች በቢሮክራሲ እና በፖለቲካ ስለሚታሰሩ ታዳጊዎችን ውጤታማ በሆነ መንገድ ማሳደግ አልቻሉም። በአንጻሩ በዓለም ላይ ስኬታማ የሆኑት እንደ ምዕራብ አፍሪካ (ሴኔጋል፣ ጋና፣ አይቮሪኮስት) ያሉ ሀገራት የታዳጊዎች ስልጠናን የተቆጣጠሩት የግል አካዳሚዎች ናቸው።

መንግሥትም ሆነ ዓለም አቀፍ ተቋማት ትኩረታቸውን ወደ የግል ስፖርት አካዳሚዎች (Private Academies) ማዞር አለባቸው። በተግባር ውጤት እያሳዩ ያሉ የግል ጥረቶችን በገንዘብ እና በማዘውተሪያ ቦታዎች መደገፍ፣ ከሙስና የፀዳ እና በቀጥታ ታዳጊው ላይ የሚደርስ እውነተኛ ለውጥ ያመጣል። የግል ባለሀብቱ ታዳጊዎችን አሳድጎ ለውጭ ሀገር ክለቦች በመሸጥ ትርፍ ስለሚያገኝ፣ ፕሮጀክቱ በራሱ ጊዜ እንዳይሞት በጥራት ይይዘዋል።

3. “የትምህርት ቤት ስፖርት” (School Sports) በፖሊሲ ደረጃ መመለስ

ቀደም ባሉት ጊዜያት (በደርግም ሆነ ከዚያ በፊት) ታላላቅ አትሌቶች እና እግር ኳስ ተጫዋቾች የተገኙት በትምህርት ቤቶች መካከል በሚደረጉ ብርቱ ውድድሮች (Inter-school competitions) ነበር። ትምህርት ቤት የተተኪዎች ዋነኛ ምንጭ ነው።

ሀገሪቱ አዲስ የስፖርት እና የትምህርት ጥምረት ፖሊሲ (Sports in Education Policy) ያስፈልጋታል። ማንኛውም የግልም ሆነ የመንግሥት ትምህርት ቤት ሲገነባ የራሱ የሆነ የስፖርት ማዘውተሪያ ሜዳ እንዲኖረው በሕግ መገደድ አለበት። በየዓመቱ የሁሉም ትምህርት ቤቶች የስፖርት ውድድር በወረዳ፣ በዞን እና በሀገር አቀፍ ደረጃ በስፋት መካሄድ ይኖርበታል። ይህ ሲሆን ፌዴሬሽኖች ያለ ብዙ ወጪ እውነተኛ ተሰጥኦ ያላቸውን ታዳጊዎች በቀላሉ ማግኘት ይችላሉ።

የኢትዮጵያ ስፖርት የታዳጊዎች ስልጠና እንዲነቃቃ ከተፈለገ ከተለመደው “የመንግሥትን እጅ ከመጠበቅ” እና “ከእርዳታ ጥገኝነት” ወጥቶ፣ ስራውን ለባለሙያዎች እና ለግል ባለሀብቶች ክፍት ማድረግ ብቸኛው አማራጭ ነው። ያኔ እርዳታውም ሆነ የሀገር ውስጥ ሃብቱ በአግባቡ ስራ ላይ ውሎ ፍሬ ማፍራት ይጀምራል።

የውጭ ተጫዋቾች ዝውውር ገደብ እና በኢትዮጵያ እግር ኳስ ላይ ያለው ተጽዕኖ

የኢትዮጵያን የታዳጊዎች ስልጠና እና ተተኪ ማጣትን ስናነሳ፣ ሌላው ትልቁ መፍትሄ ተደርጎ የሚወሰደው በሀገር ውስጥ ሊግ ላይ የሚጫወቱትን የውጭ ሀገር ተጫዋቾች ቁጥር መገደብ ነው። በተለይም የውጭ ሀገር ግብ ጠባቂዎች ዝውውር ላይ የሚደረጉ ህጎች በኢትዮጵያ እግር ኳስ ላይ ትልቅ ክርክር ያስነሳሉ።

የዚህን ሃሳብ ጥቅምና ጉዳት

የውጭ ግብ ጠባቂዎችን ማገድ ያለው ጥቅም (The Protectionist Approach)

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ከዓመታት በፊት የውጭ ግብ ጠባቂዎች በሊጉ እንዳይጫወቱ አግዶ የነበረ ሲሆን፣ በቅርቡ ግን ህጉን አሻሽሎ እንዲገቡ ፈቅዷል።

የውጭ ግብ ጠባቂዎች ሲታገዱ፣ ሁሉም የፕሪሚየር ሊግ ክለቦች የግድ የሀገር ውስጥ ወጣት ግብ ጠባቂዎችን ለመጠቀም ይገደዳሉ። ይህ ደግሞ ለብሔራዊ ቡድኑ (ዋሊያዎቹ) የሚሆኑ ተጫዋቾች በየሳምንቱ ጠንካራ የሊግ ጨዋታዎችን አድርገው ልምድና ብቃት እንዲያገኙ ትልቅ በር ይከፍታል።

የነፃ ገበያ እና የውድድር ጥራት መቀነስ ጉዳት (The Competitive Approach)

በአንጻሩ የውጭ ተጫዋቾችን ሙሉ በሙሉ መከልከል የራሱ የሆነ የጎንዮሽ ጉዳት አለው።

የሀገር ውስጥ ተጫዋቾች ያለ ምንም ጠንካራ ፉክክር የመሰለፍ እድል የሚያገኙ ከሆነ፣ ብቃታቸውን ለማሳደግ የሚገፋፋቸው ነገር አይኖርም። ከውጭ ሀገር የሚመጡ ጥራት ያላቸው ተጫዋቾች የሊጉን የውድድር መንፈስ ከፍ ያደርጉታል፤ የሀገር ውስጥ አጥቂዎችም ጠንካራ የውጭ ተከላካዮችን እና ግብ ጠባቂዎችን አልፈው ጎል ማስቆጠር ሲለማመዱ ለአህጉራዊ ውድድሮች ብቁ ይሆናሉ።

የእኔ አስተያየት እና መፍትሔ (The Balanced Solution)

የኢትዮጵያ እግር ኳስ እድገት የሚፈልግ ከሆነ ሁለቱንም ሃሳቦች ያጣመረ የመካከለኛ መስመር ህግ (Balanced Regulation) ያስፈልገዋል፡

የ”Homegrown” (የሀገር ውስጥ ታዳጊ) ህግ መዘርጋት፦ እንደ እንግሊዝ ፕሪሚየር ሊግ ሁሉ፣ እያንዳንዱ ክለብ በምዝገባ ስብስቡ ውስጥ ቢያንስ 4 ወይም 5 ከክለቡ አካዳሚ ያደጉ ወጣቶችን በግዴታ እንዲያካትት ማድረግ።

የጥራት መስፈርት (Quality Cap) ማስቀመጥ፦ ዝም ብሎ ማንኛውንም ተጫዋች ከውጭ ከማስፈረም ይልቅ፣ የሚመጡት የውጭ ተጫዋቾች ለሀገራቸው ብሔራዊ ቡድን የተጫወቱ ወይም የተወሰነ የብቃት ደረጃ (KPI) የሚያሟሉ ብቻ እንዲሆኑ ህግ ማውጣት። ይህ ሲሆን ክለቦች ገንዘባቸውን ለጥራት የሌላቸው ተጫዋቾች ከማባከን ይቆጠባሉ።

በአጠቃላይ የኢትዮጵያ ስፖርት ችግሮች መፍትሄያቸው እርስ በርስ የተሳሰረ ነው፦ ድጎማው ሲቆም ክለቦች ወደ ቢዝነስ ይገባሉ፣ ባለሙያ ሲመራ ሙስናው ይቀንሳል፣ የግል አካዳሚዎች ሲስፋፉ ደግሞ ጥራት ያላቸው ተተኪዎች ይፈራሉ።አበቃው !መልካም አዲስ አመትና መልካም የውድድር ዘመን ይሁንልን፡፡