ክለቦችም ሆኑ የክልል ፌዴሬሽኖች ራሳቸው በጥቅምና በሙስና መዋቅር የተሳሰሩ ከሆኑ ስለ ሀገሪቱ ስፖርት ማውራት ጥቅም የለውም

ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ
       (ደራሲ ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ)

የሀገሪቱን እግር ኳስ እድገት በዘላቂነት ለማምጣት የአስተዳደር እና መዋቅራዊ ለውጥ መኖር ወሳኝ መሆኑ በብዙ የስፖርት ባለሙያዎችና ደጋፊዎች ዘንድ በሰፊው የሚደገፍ ሃሳብ ነው። በአንጻሩ፣ በሜዳ ላይ የሚታዩ ስልቶች (ታክቲክ) እና የተጫዋቾች ምርጫም የራሳቸው የፈጣን ውጤት ተፅዕኖ እንዳላቸው የሚከራከሩ አሉ።

የሁለቱንም ወገን እይታዎች በሚከተለው መልኩ መመልከት  ይቻላል።

1. የመዋቅራዊ ለውጥ ደጋፊዎች እይታ (የአስተዳደር ቀውስ)

ዋናው መሪ አካል (ለምሳሌ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን) የታችኛው መዋቅር ወይም የታዳጊዎች ስልጠና (Youth Academies) ላይ በሰፊው ካልሰራ፣ በዋናው ብሔራዊ ቡድን ላይ የሚመጡ አሰልጣኞች የሚመርጡት ጥራት ያለው ተጫዋች ማግኘት ይቸገራሉ።

የአገር ውስጥ ሊግ ውድድሮች በባለሙያ እና በጠንካራ የፋይናንስ መዋቅር ካልተመሩ፣ ተጫዋቾች ለአለም አቀፍ ውድድር ብቁ የሚያደርጋቸውን የአካል ብቃትና የስነ-ልቦና ዝግጅት ማግኘት አይችሉም።

ሜዳዎች፣ የስልጠና ቁሳቁሶች እና የህክምና አገልግሎቶች በአስተዳደሩ በኩል በአግባቡ ካልተሟሉ ታክቲክ ብቻውን ለውጥ አያመጣም።

2. የሜዳ ላይ ታክቲክ እና ምርጫ ደጋፊዎች እይታ (የአጭር ጊዜ መፍትሄ)

መዋቅራዊ ለውጥ ረጅም ጊዜ ሊወስድ ስለሚችል፣ አሁን ባለው አቅም ጭምር ትክክለኛ ታክቲክ እና ፍትሃዊ የተጫዋቾች ምርጫ በመጠቀም በአጭር ጊዜ ውስጥ አበረታች ውጤቶችን ማስመዝገብ ይቻላል።

አንዳንድ ጊዜ ደካማ መዋቅር ባለባቸው አገራት እንኳ ጠንካራ እና ስልታዊ የሆኑ አሰልጣኞች ቡድኑን ወደተሻለ ደረጃ (ለምሳሌ ለአፍሪካ ዋንጫ ማለፍ) ሲያደርሱ ይታያል።

ባጠቃላይ፣ አስተዳደራዊ ለውጡ ለዘላቂ ስኬት መሰረት ሲሆን፣ የታክቲክ እና የተጫዋቾች ምርጫ ደግሞ በሜዳ ላይ ለሚመዘገበው እያንዳንዱ ጨዋታ ውጤት ወሳኝ መወሰኛዎች ናቸው።

የኢትዮጵያ እግር ኳስን ከቀውስ ለማውጣት በአሁኑ ወቅት የብዙዎች ትኩረት መዋቅራዊ እና አስተዳደራዊ ማሻሻያዎች ላይ ነው። በአስተዳደር ደረጃ የሚመጡ መሰረታዊ ለውጦች በሜዳ ላይ ለሚታየው የታክቲክ እና የተጫዋቾች ጥራት እድገት እንደ ዋና መንገድ የሚታዩባቸው  ምክንያቶች  ናቸው።

የረጅም ጊዜ እቅድ እና የታዳጊዎች ስልጠና (Grassroots Development)

በአሁኑ ወቅት በአገሪቱ ስልታዊ እና ወጥ የሆነ የታዳጊዎች እግር ኳስ ልማት ፕሮግራም እጥረት አለ። ክለቦች እና ፌዴሬሽኑ ከስር ተጫዋቾችን ኮትኩቶ በማሳደግ ላይ በቂ ኢንቨስት አያደርጉም።

መሪው አካል በየክልሉ እና በየከተማው ያሉ አካዳሚዎችን በበጀት እና በባለሙያ የሚደግፍ መመሪያ ካወጣ፣ በታክቲክ የበሰሉ እና በአካል ብቃት የዳበሩ ተጫዋቾችን በየአመቱ ማፍራት ይቻላል። ይህ ሲሆን የአሰልጣኞች የተጫዋች ምርጫ አማራጭ ይሰፋል።

የሀገር ውስጥ ሊግ (የኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ) አደረጃጀት

ሊጉ አሁንም ቢሆን ሙሉ በሙሉ በሙያዊ (Professional) መልክ ከመመራት ይልቅ በመንግስት በጀት እና በክልል ድጎማዎች ላይ ጥገኝነት ይታይበታል። ይህ ደግሞ የክለቦችን የረጅም ጊዜ ህልውና እና የፋይናንስ ጥንካሬ አደጋ ላይ ይጥላል።

ፌዴሬሽኑ እና የሊጉ አክሲዮን ማህበር የክለቦችን የፋይናንስ ግልፅነት (Financial Fair Play) ቢያጠነክሩ፣ ክለቦች የራሳቸውን ገቢ እንዲያመነጩ ቢያስገድዱ እና የሜዳዎችን ጥራት ቢያሻሽሉ የውድድሩ ደረጃ ከፍ ይላል። ይህም ተጫዋቾች ለአለም አቀፍ ግጥሚያዎች ዝግጁ እንዲሆኑ ያደርጋቸዋል።

የባለሙያዎች ወደ አመራርነት መምጣት (Merit-based Leadership)
ብዙ ጊዜ የእግር ኳስ አስተዳደሩ በስፖርቱ እውቀት እና ልምድ ባላቸው ባለሙያዎች ሳይሆን በፖለቲካ ወይም በሌሎች ተፅዕኖዎች በሚመጡ አካላት ሲመራ ይታያል።

የቀድሞ ተጫዋቾች፣ የስፖርት ሳይንስ ባለሙያዎች እና የስፖርት ማኔጅመንት እውቀት ያላቸው ሰዎች ውሳኔ ሰጪ ቦታዎች ላይ ሲቀመጡ የዘመናዊ እግር ኳስን አካሄድ በቀላሉ መተግበር ይቻላል።

የአሰልጣኞች እና የዳኞች አቅም ግንባታ

የአገር ውስጥ አሰልጣኞች እና ዳኞች ለአለም አቀፍ ዘመናዊ ስልጠናዎች እና ቴክኖሎጂዎች (ለምሳሌ የቪዲዮ ትንተናዎች፣ የሳይንሳዊ ስልጠና ስልቶች) ያላቸው ተደራሽነት አነስተኛ ነው።

አስተዳደሩ ከአለም አቀፍ ተቋማት (ከፊፋ እና ካፍ) ጋር ያለውን ግንኙነት በመጠቀም ለአገር ውስጥ ባለሙያዎች ቀጣይነት ያለው የአቅም ግንባታ ስልጠናዎችን ካመቻቸ፣ በሜዳ ላይ የሚታየው የታክቲክ ጥራት በራሱ ይሻሻላል።

ስለዚህ አስተዳደራዊ ለውጥ ማለት የሰዎች መቀያየር ብቻ ሳይሆን የአሰራር ስርአት፣ የህግ የበላይነት እና የፋይናንስ አጠቃቀም ማሻሻያ ማለት ነው። ይህ ሲስተካከል ታክቲክ እና ተጫዋቾች በራሳቸው ጊዜ ውጤታማ መሆን ይጀምራሉ።

መዋቅራዊ ለውጥ በአንድ ጀምበር የሚመጣ ባይሆንም፣ የእግር ኳስ አስተዳደሩን ወደ ትክክለኛው መስመር ለማስገባት በዓለም አቀፍ ደረጃ ስኬታማ የሆኑ አገራት የተጓዙበትን እና ወደ እኛ ተጨባጭ ሁኔታ ሊመጡ የሚችሉ ተጨማሪ ስልቶችን መከተል አለብን።

የክለቦች ፈቃድ አሰጣጥ ሥርዓት (Club Licensing) ማጥበቅ

የፊፋ (FIFA) እና የካፍ (CAF) የክለቦች ፈቃድ ደንቦችን በተግባር ላይ ማዋል የፌዴሬሽኑ ቀዳሚ ኃላፊነት ነው።

አንድ ክለብ በፕሪሚየር ሊጉ ውስጥ ለመወዳደር የራሱ የሆነ ታዳጊ ቡድን (Youth Team) እንዲኖረው፣ በቂ የስልጠና ሜዳ እንዲያዘጋጅ እና የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርቱን እንዲያቀርብ ማስገደድ። ይህ የአሰራር ጥብቅነት ክለቦች ከመንግስት በጀት ጠባቂነት ወጥተው እንደ እውነተኛ የስፖርት ተቋም እንዲደራጁ ያደርጋቸዋል።

የፋይናንስ ግልፅነት እና የዲጂታል አሰራር (Transparency & Modernization)

በስፖርቱ ውስጥ የሚንቀሳቀሰው ገንዘብ (የስፖንሰርሺፕ፣ የቴሌቪዥን መብት ሽያጭ እና የመንግስት ድጋፍ) ለታለመለት አላማ ብቻ መዋሉን ማረጋገጥ።

ዘመናዊ የዲጂታል አሰራርን በመዘርጋት የተጫዋቾች ዝውውር፣ የኮንትራት ውሎች እና የዳኞች ክፍያ ግልፅ በሆነ መንገድ እንዲመራ ማድረግ። ይህ በፌዴሬሽኑ ላይ ያለውን እምነት በመጨመር የግል ባለሀብቶች (Sponsors) ወደ እግር ኳሱ በስፋት እንዲገቡ በር ይከፍታል።

የብሔራዊ ቡድን የረጅም ጊዜ ፍልስፍና (National Football Identity)

በአስተዳደር ደረጃ የሚመጣው ለውጥ በሜዳ ላይ የሚታየውን ጨዋታ የሚቀርጽበት ቀጥተኛ መንገድ የብሔራዊ ቡድን የጨዋታ ፍልስፍናን መወሰን ነው።

እንደ ስፔን፣ ጀርመን ወይም ሞሮኮ ያሉ አገራት የራሳቸውን የአጨዋወት ዘይቤ (Football Identity) በአስተዳደር ደረጃ ቀርፀው ከታች ታዳጊዎች ጀምሮ እስከ ዋናው ብሔራዊ ቡድን ድረስ አሰልጣኞች በተመሳሳይ ፍልስፍና እንዲያሰለጥኑ ያደርጋሉ። ይህ ሲሆን አሰልጣኝ በተቀያየረ ቁጥር ታክቲክ እና የተጫዋቾች ምርጫ ላይ የሚፈጠረው መዋዠቅ ይቆማል።

የክልል ፌዴሬሽኖችን አቅም ማሳደግ (Decentralization)

የእግር ኳስ ውሳኔዎች እና በጀቶች በአዲስ አበባ ብቻ ከመታጠር ወጥተው ወደ ክልሎች መውረድ አለባቸው።

አብዛኛው የሀገሪቱ ተሰጥኦ የሚገኘው ከዋና ከተማው ውጪ ባሉ ገጠራማ እና የክልል ከተሞች በመሆኑ፣ የክልል ፌዴሬሽኖች በራሳቸው ውድድሮችን እንዲያደራጁ እና ተሰጥኦ ያላቸውን ህጻናት ቀድመው እንዲያገኙ (Scouting) ስልጣን እና በጀት መስጠት።

መሪው አካል እነዚህን የቤት ስራዎች ሳይሰራ የብሔራዊ ቡድን አሰልጣኝን በመቀየር ወይም “ይህ ተጫዋች ለምን አልተመረጠም?” በማለት ብቻ የኢትዮጵያን እግር ኳስ መለወጥ አይቻልም። የሜዳው ላይ ታክቲክ የአስተዳደሩ ውጤታማነት ማሳያ መስታወት ነው።

የእግር ኳስ አስተዳደሩን ለመቀየር በሚደረገው ጥረት ውስጥ የባለድርሻ አካላት ሚና እና በአመራሩ ላይ ተፅዕኖ መፍጠር የሚቻልባቸው መንገዶች እጅግ ወሳኝ ናቸው። በብዙ አገራት መዋቅራዊ ለውጥ የመጣው ከአመራሮቹ በጎ ፈቃድ ብቻ ሳይሆን በውጪ ባሉ አካላት ጠንካራ ጫና እና ትብብር አማካኝነት ነው።

እነዚህ ባለድርሻ አካላት ሊኖራቸው የሚችለው ሚና እና ጫና የመፍጠሪያ መንገዶች ፡፡

የቀድሞ ተጫዋቾች እና ባለሙያዎች (Legends & Experts)

የቀድሞ ተጫዋቾች፣ አሰልጣኞች እና የስፖርት ሳይንስ ባለሙያዎች የስፖርቱን ውስጣዊ ችግር በቅርብ የሚያውቁ ናቸው። የእነሱ ድምፅ በአድማጮች ዘንድ ትልቅ አመኔታ አለው።

በተናጠል ከማውራት ወጥተው ጠንካራ ማህበራትን ማደራጀት። እንደ ካሜሩን (በሳሙኤል ኤቶ) ወይም አይቮሪኮስት (በዲዲየር ድሮግባ) እንደታየው፣ የቀድሞ ተጫዋቾች በቀጥታ ወደ ፌዴሬሽኑ ምርጫ በመግባት አመራርነቱን ለመረከብ መወዳደር ይችላሉ። ይህ ካልሆነ ደግሞ በቴክኒክ ኮሚቴዎች ውስጥ በመሳተፍ የአሰልጣኞች ምርጫና የታዳጊዎች ስልጠና ሳይንሳዊ እንዲሆን መጫን አለባቸው።

የስፖርት ሚዲያ እና ጋዜጠኞች (The Media)

ሚዲያው የህዝብ ድምፅ ማስተጋቢያ እና በአመራሩና በደጋፊው መካከል ያለ ድልድይ ነው።

ከድህረ-ጨዋታ ትንተና እና ከውጤት ማውራት  እንዲሁም  የውጭ ኳሶችን ከመለፍለፍ ባለፈ፣ ትኩረታቸውን ወደ “መርማሪ ጋዜጠኝነት” (Investigative Journalism) ማዞር አለባቸው። የፌዴሬሽኑን የፋይናንስ አጠቃቀም፣ የተጫዋቾች ዝውውር መመሪያዎችን እና የኮንትራት ውሎችን በግልፅ በመተቸትና መረጃዎችን ለህዝብ ይፋ በማድረግ በአመራሩ ላይ ተጠያቂነትን ማስፈን ይችላሉ።

ደጋፊዎች እና የደጋፊዎች ማህበራት (The Fans)

ደጋፊዎች የእግር ኳሱ ዋነኛ የገቢ ምንጭ እና የህይወት ዘርፍ ናቸው። ያለ ደጋፊ እግር ኳስ ህልውና የለውም።

በሰለጠነ እና ህጋዊ በሆነ መንገድ ድምፃቸውን ማሰማት። ይህም በስታዲየም ውስጥ ባነሮችን በማውለብለብ፣ ወደ ስታዲየም ባለመግባት (Boycott) የክለቦችንና የሊጉን ገቢ መጫን፣ ወይም በማህበራዊ ሚዲያዎች ላይ ወጥ የሆኑ ዘመቻዎችን (Campaigns) በመክፈት ፌዴሬሽኑ አሰራሩን እንዲያሻሽል ማስገደድ ይቻላል።

የግል ባለሀብቶች እና ስፖንሰሮች (Corporate Sponsors)

ለሊጉ እና ለክለቦች ከፍተኛ የገንዘብ ድጋፍ የሚያደርጉት ኩባንያዎች (ለምሳሌ ባንኮች፣ የቢራ ኩባንያዎች፣ የቴሌኮም ተቋማት) ናቸው።

ስፖንሰሮች የሚሰጡት ገንዘብ በአግባቡ ስራ ላይ መዋሉን ለማረጋገጥ የኦዲት ሪፖርት መጠየቅ ይችላሉ። ፌዴሬሽኑ ግልፅ አሰራር ካልተከተለ ስፖንሰርሺፓቸውን እንደሚያቋርጡ በማስጠንቀቅ በአመራሩ ላይ ፈጣን እና እውነተኛ ለውጥ እንዲመጣ ትልቅ አቅም መሆን ይችላሉ።

በአንድ አገር እግር ኳስ ላይ መሰረታዊ ለውጥ የሚመጣው እነዚህ ሁሉ አካላት (ጋዜጠኞች፣ ደጋፊዎች፣ ባለሙያዎችና ስፖንሰሮች) በአንድ ላይ ቆመው የአሰራር ግልፅነትን እና መዋቅራዊ ማሻሻያን በጋራ ሲጠይቁ ብቻ ነው።

እነዚህ ባለድርሻ አካላት (ደጋፊዎች፣ ጋዜጠኞች፣ ባለሙያዎችና ስፖንሰሮች) በአንድነት ቆመው በአመራሩ ላይ ጠንካራ ተፅዕኖ እንዳይፈጥሩ የሚያደርጓቸው ዋና ዋና መዋቅራዊ እና ማህበራዊ እንቅፋቶች፡፡

የጥቅም ግጭት እና ጥገኝነት (Institutional Dependency)

አብዛኞቹ ክለቦች የሚተዳደሩት በመንግስት ወይም በክልል በጀት በመሆኑ፣ በፌዴሬሽኑ ላይ ጠንካራ የለውጥ ጥያቄ ለማንሳት ይፈራሉ። አመራሩን በግልጽ መቃወም የክለቡን በጀት ወይም በሊጉ ውስጥ ያለውን ህልውና አደጋ ላይ ሊጥል ይችላል።

አንዳንድ የስፖርት ጋዜጠኞች ወይም የሚዲያ ተቋማት ከክለቦች እና ከፌዴሬሽኑ በሚያገኟቸው ጥቅማጥቅሞች (ለምሳሌ ለውጭ ሀገር ጨዋታዎች በነጻ አብሮ የመጓዝ ዕድል፣ የስፖንሰርሺፕ ማስታወቂያዎች) ምክንያት ገለልተኛ ሆነው መተቸት ይከብዳቸዋል።

የተበታተነ የደጋፊዎች አደረጃጀት (Fan Fragmentation)

በሀገሪቱ እግር ኳስ ውስጥ ያሉ የደጋፊዎች ማህበራት በአጠቃላይ ስለ ስፖርቱ መዋቅራዊ ለውጥ በጋራ ከመጮህ ይልቅ፣ ትኩረታቸውን በጠባብ የክለብ ፉክክር እና የክልል ማንነት ላይ ብቻ ያደርጋሉ።

ደጋፊዎች የአስተዳደር ብልሹነትን በጋራ ለመቃወም የሚያስችል ጠንካራ እና ብሔራዊ ደረጃ ያለው “የደጋፊዎች ጥምረት” የላቸውም። ይህ በመሆኑም ፌዴሬሽኑ የደጋፊዎችን ቅሬታ በቀላሉ ችላ ለማለት ይችላል።

የወኪሎች (Delegates) የምርጫ ሥርዓት አወቃቀር

የፌዴሬሽኑን አመራሮች በቀጥታ የሚመርጡት ደጋፊዎች ወይም ሚዲያዎች ሳይሆኑ የክልል ፌዴሬሽኖች እና የክለቦች ተወካዮች (Delegates) ናቸው።

ይህ የምርጫ መዋቅር ጥቂት ሰዎች እርስ በእርስ ጥቅማጥቅም እየተለዋወጡ ስልጣን ላይ እንዲቆዩ በር ይከፍታል። ህዝቡ ወይም ባለሙያው ለውጥ ቢፈልግ እንኳ፣ ድምፅ የመስጠት መብት ያላቸው ተወካዮች የራሳቸውን ጥቅም አስጠብቀው ነባሩን አመራር እንደገና ሊመርጡ ይችላሉ።

የቀድሞ ተጫዋቾች በኢኮኖሚ እና በማህበር አለመጠንከር

የቀድሞ ተጫዋቾች መብታቸውን የሚያስከብር እና በጋራ የፖሊሲ ለውጥ እንዲመጣ የሚገፋፋ ጠንካራ “የተጫዋቾች ማህበር” የላቸውም።

ብዙዎቹ የቀድሞ ተጫዋቾች ከስፖርቱ ከወጡ በኋላ በኢኮኖሚ ራሳቸውን ስላልቻሉ፣ በፌዴሬሽኑ ወይም በክለቦች ውስጥ ጥቃቅን የስራ ዕድሎችን ለማግኘት ሲሉ የአመራሩን ስህተት በግልጽ ለመቃወም ይቸገራሉ።

የሀገሪቱን እግር ኳስ የሚመራው አካል ላይ መሰረታዊ ለውጥ ለማምጣት የአሰራር ደንቡ (Statutes) መሻሻል እና የምርጫ ሥርዓቱ ለባለሙያዎች ክፍት መሆን አለበት [የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን]። ይህ ሳይሆን ግን ስፖርቱ በታክቲክም ሆነ በተጫዋቾች ምርጫ ረገድ ካለበት አዙሪት መውጣት አይችልም።

ይህንን የተዘጋ እና ለአመታት የዘለቀ የአመራር መዋቅር ለመስበር በዓለም አቀፍ ተሞክሮዎች ላይ በመመስረት በመጀመሪያ እርምጃነት ሊወሰዱ የሚችሉ  ስልታዊ መንገዶችን እና የእያንዳንዳቸውን ተጨባጭ ሁኔታ  ማየት ይቻላል።

የክለቦች ህብረት መፍጠር እና በጋራ መደራደር (The Club Coalition)

ይህ መንገድ በጣም ፈጣን እና ውጤታማው ሊሆን ይችላል። ፌዴሬሽኑ ያለ ክለቦች እና ያለ ተጫዋቾች ህልውና የለውም።

የፕሪሚየር ሊግ እና የከፍተኛ ሊግ ክለቦች በአንድነት በመቆም “የክለቦች ህብረት” መመስረት።

ህብረቱ በአመራር ምርጫ ሥርዓቱ ላይ፣ በገቢ ክፍፍል እና በሊጉ አስተዳደር ላይ መሰረታዊ ማሻሻያ እስካልተደረገ ድረስ ውድድሮችን እንደሚያቋርጡ (Strike) በማስፈራራት ፌዴሬሽኑን ማስገደድ ይችላሉ። ክለቦች የሊጉን የንግድ እሴት ስለሚቆጣጠሩ፣ የእነሱ ማመፅ በአንድ ጀምበር የአመራሩን መዋቅር ያናውጣል።

የመንግስት (የባህልና ስፖርት ሚኒስቴር) መዋቅራዊ ጫና

መንግስት በቀጥታ በፌዴሬሽኑ የውስጥ ስራ ላይ ጣልቃ መግባት አይችልም (ይህ የፊፋ እገዳን ያስከትላል)። ነገር ግን በተዘዋዋሪ መንገድ ትልቅ ለውጥ ማምጣት ይችላል።

መንግስት የእግር ኳስ መሠረተ ልማቶችን (ስታዲየሞችን) የሚያቀርብ እና ለአብዛኞቹ ክለቦች በጀት የሚመድብ አካል ነው። ስለዚህ “የመንግስት በጀትና ስታዲየሞች ጥቅም ላይ የሚውሉት ፌዴሬሽኑ የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርቱን በግልፅ ሲያቀርብ እና የምርጫ ሥርዓቱን ለባለሙያዎች ክፍት ሲያደርግ ብቻ ነው” የሚል ጥብቅ መስፈርት (Policy Condition) ማስቀመጥ ይችላል።

ይህ አሰራር የፊፋን ህግ ሳይጥስ፣ በአገር ውስጥ ያለውን የአሰራር ብልሹነት በፖሊሲ መሳሪያዎች ለመቀየር ያስችላል።

የፊፋ እና የካፍ (FIFA/CAF) የህግ የበላይነት መድረክን መጠቀም

ይህ መንገድ ህጋዊ እና ዘላቂ ለውጥ ለማምጣት ወሳኝ ነው።

የቀድሞ ተጫዋቾች፣ የስፖርት ህግ ባለሙያዎች እና የደጋፊዎች ማህበራት በጋራ በመሆን በፌዴሬሽኑ የምርጫ መተዳደሪያ ደንብ (Statutes) ላይ ያሉትን ዲሞክራሲያዊ ያልሆኑ እና የተወሰኑ ሰዎችን ብቻ ስልጣን ላይ የሚያቆዩ አንቀጾችን በማሰባሰብ ለፊፋ እና ካፍ አቤቱታ ማቅረብ።

ፊፋ ደንቦቹ ከአለም አቀፍ መመሪያዎች ጋር የማይጣጣሙ መሆናቸውን ካመነበት፣ ጊዜያዊ የአስገዳጅ ኮሚቴ (Normalization Committee) በማቋቋም አዲስ ፍትሃዊ መተዳደሪያ ደንብ እንዲቀረጽ እና አዲስ ግልፅ ምርጫ እንዲካሄድ ያደርጋል። (ይህ በቅርቡ በሌሎች የአፍሪካ አገራት በተደጋጋሚ የታየ ስኬታማ መንገድ ነው)።

የመጀመሪያው እና ቀዳሚው እርምጃ መሆን ያለበት የክለቦች እና የባለሙያዎች በአንድ አጀንዳ ስር መሰብሰብ ነው። ኃይሎች እስካልተባበሩ ድረስ ነባሩ የአመራር መዋቅር ጥቅሙን ለማስጠበቅ ሲል ለውጥን መግፋቱን ይቀጥላል። የእግር ኳሱ መሪ አካል ዘመናዊ እና ተጠያቂነት ያለው ሲሆን ብቻ ነው ስለ ታክቲክ ፍልስፍናም ሆነ ስለ ተጫዋቾች ጥራት ማውራት ትርጉም የሚኖረው።
ይህ የጠቀስከው ነጥብ የችግሩን እውነተኛ ማነቆ የሚያሳይ ነው። ክለቦችም ሆኑ የክልል ፌዴሬሽኖች ራሳቸው በጥቅምና በሙስና መዋቅር የተሳሰሩ ከሆኑ፣ ከውስጥ የሚመጣ እውነተኛ የለውጥ ፍላጎት ሊኖር አይችልም። የአንድ ሀገር እግር ኳስ መዋቅር በዚህ መልክ ሲዘረጋ፣ እያንዳንዱ አካል የራሱን ጊዜያዊ ጥቅም ለማስጠበቅ ሲል ነባሩን ብልሹ አሰራር ይደግፋል።

ይህ ስር የሰደደ ሰንሰለት ባለበት ሁኔታ፣ ለውጥ ሊመጣ የሚችለው ከጥቅም ትስስሩ ውጪ ባሉ በሦስት ውጫዊ አስገዳጅ ኃይሎች (External Forces) ብቻ ነው።

የደጋፊዎች የኢኮኖሚ እና የማህበራዊ ሚዲያ ቦይኮት (Fan Boycott)

ሙስና የሚለመልመው ገንዘብ እና ትኩረት ባለበት ቦታ ነው። ደጋፊዎች ጨዋታዎችን በአካል ስታዲየም ሄዶ ባለማየት፣ የሊጉን የቴሌቪዥን ስርጭቶች ባለመከታተል እና የክለቦችን መለያዎች ባለመግዛት የኢኮኖሚ ጫና መፍጠር ይችላሉ።

ስታዲየሞች ባዶ ሲሆኑ እና የሊጉ የመመልከት ፍላጎት (Viewership) ሲቀንስ፣ የሊጉ የንግድ ዋጋ ይወድቃል። ይህ ሲሆን በጥቅም የተሳሰሩት አካላት የሚካፈሉት ገቢ ስለሚያጣ ሰንሰለቱ መላላት ይጀምራል።

የስፖንሰር አድራጊ ኩባንያዎች መውጣት (Sponsor Ultimatum)

ለሊጉ እና ለክለቦች ትልቅ ገንዘብ የሚከፍሉ የግል ኩባንያዎችና ባንኮች ከሙስና ስም ጋር መያያዝን አይፈልጉም። ስማቸው እና የንግድ ምልክታቸው እንዳይበላሽ ስጋት ይገባቸዋል።

ስፖንሰሮች “ገለልተኛ የፋይናንስ ኦዲት ካልተደረገ እና የምርጫ ደንቡ ካልተቀየረ ስፖንሰርሺፓችንን እናቋርጣለን” የሚል ጥብቅ ቅድመ-ሁኔታ ካስቀመጡ፣ ክለቦችና ፌዴሬሽኑ ህልውናቸው ስለሚደጋግፍ ለውጡን ለመቀበል ይገደዳሉ።

የፊፋ (FIFA) የፀረ-ሙስና እና የስነ-ምግባር መመርመሪያ (Ethics Committee)

በአገር ውስጥ ያለው መዋቅር ሙሉ በሙሉ በሙስና ከተዘጋ፣ ብቸኛው ህጋዊ መንገድ መረጃዎችን እና የፋይናንስ ማጭበርበሮችን በማደራጀት በቀጥታ ለፊፋ የስነ-ምግባር ኮሚቴ (FIFA Ethics Committee) አቤቱታ ማቅረብ ነው።

ፊፋ በአመራሮቹ ላይ የእገዳ እና የወንጀል ምርመራ ውሳኔዎችን ያስተላልፋል። ከአገር ውስጥ ጥቅም ትስስር ውጪ ስለሚሆን የትኛውንም የአገር ውስጥ ባለስልጣን ወይም ክለብ አይፈራም።

ስለዚህ፣ ያነሳነው ሃሳብ ፍጹም ትክክል ነው። ክለቦች ራሳቸው የችግሩ አካል በሆኑበት ሁኔታ፣ የለውጥ ጥያቄው መነሳት ያለበት ከእነሱ ሳይሆን ከእውነተኛ ደጋፊዎች፣ ከስፖንሰሮች እና ከአለም አቀፍ ህጎች መሆን አለበት። ይህ ካልሆነ ግን የስፖርቱ ውድቀት በየዓመቱ እየባሰ መሄዱ አይቀሬ ነው።
ሁሉም የስፖርት ጋዜጠኞች በአንድ ላይ “በሙሉ በሙስና የተዘፈቁ ናቸው” ብሎ መደምደም ባንችልም ስር የሰደደ በሚዲያዎቹና በጋዜጠኞቹ አካባቢ መኖሩን አንክድም።  በኢትዮጵያ የስፖርት ሚዲያ ውስጥ ተዓማኒነትን እና ሙያዊ ብቃትን አደጋ ላይ የጣሉ ስር የሰደዱ መዋቅራዊ እና ጥቅማጥቅም ነክ ችግሮች መኖራቸውን ግን መካድ አንችልም።

የስፖርት ጋዜጠኞችን ሚና እና ያሉባቸውን ተግዳሮቶች በሁለት እይታዎች መከፈል ይቻላል፡

1. የትችት እና የስጋት ነጥቦች (የጥቅም ትስስሩ መገለጫዎች)

አንዳንድ ጋዜጠኞች ወይም የሚዲያ አካላት ከክለቦች፣ ከፌዴሬሽን አመራሮች ወይም ከተጫዋቾች ወኪሎች (Agents) ጋር የቅርብ ጥቅም ትስስር አላቸው። ይህ ትስስር ወሳኝ የሆኑ የአስተዳደር እና የሙስና ችግሮችን በግልፅ እንዳያጋልጡ ያደርጋቸዋል።

ብሔራዊ ቡድኑ ወይም ክለቦች ለውጭ ሀገር ጨዋታዎች ሲጓዙ፣ ፌዴሬሽኑ ወይም ክለቦቹ ለአንዳንድ ጋዜጠኞች  በተለይም ለመንግስት የስፖርት ጋዜጠኞች  ወይም ለአንዳንድ አድርባይ የግል ጋዜጠኞች የጉዞ እና የቪዛ ወጪዎችን ይሸፍናሉ። ይህ አሰራር ጋዜጠኞቹ በነፃነት እና በገለልተኝነት እንዳይተቹ ትልቅ ተፅዕኖ ይፈጥራል።

አብዛኛው የሚዲያ ሽፋን የሚያተኩረው ከጨዋታ በኋላ ባሉ ውጤቶች እና በስሜት ላይ እንጂ፣ ስር ስላሉት የመዋቅር፣ የፋይናንስ ኦዲት እና የታዳጊዎች ስልጠና ቀውሶች ላይ ጥልቅ መርማሪ ጋዜጠኝነት (Investigative Journalism) ሲሰራ አይታይም።

በሌላ በኩል የሚታዩ ተጨባጭ ሁኔታዎች

በሀገሪቱ ያሉ አብዛኞቹ ጋዜጠኞች የሚከፈላቸው ደሞዝ በጣም ዝቅተኛ ነው። አንድንዱም በነፃ የለምንም ክፍያ ነው የሚሰሩት ፧ይህ የኢኮኖሚ መዳከም ለአንዳንድ አካላት ለጥቅም ጥቅሞች በቀላሉ ተጋላጭ እንዲሆኑ በር ይከፍታል።

በሌላ በኩል፣ ምንም ዓይነት ጥቅማጥቅም ሳይፈልጉ፣ የስርዓቱን ብልሹነት በተከታታይ የሚያጋልጡ፣ በየማህበራዊ ሚዲያውና በራዲዮ ፕሮግራሞች እንዲሁም በየድረ ገፁ  ጠንካራ የትንተና ስራዎችን የሚሰሩ ጥቂት የማይባሉ ታማኝ እና ደፋር ጋዜጠኞች አሁንም ሙኖራቸውንም መዘንጋት የለብንም፤ይህም ድረ ገጽ አንዱ ማሣያ ነው።

ስለዚህ፣ ችግሩ የጋዜጠኞቹ የግል ስነ-ምግባር ጉድለት ብቻ ሳይሆን፣ የሚዲያ ተቋማቱ አደረጃጀት እና የስፖርቱ መዋቅር ራሱ የፈጠረው ተጽዕኖ ነው። ሚዲያው ሙሉ በሙሉ ነፃ እና በራሱ ኢኮኖሚ የቆመ ካልሆነ፣ እግር ኳሱን የሚመራው አካል ላይ እውነተኛ ጫና መፍጠር ከባድ ይሆናል።

በስፖርቱ ውስጥ በጋዜጠኝነትም ሆነ በአወዳዳሪነትና በዳኝነት ያለፍኩበት ጊዜና በቅርብ ሆኜ ያየሁት የግል ልምድ (Firsthand experience) ከየትኛውም የጽሑፍ መረጃ በላይ እውነተኛውን የውስጥ ገጽታ የሚያሳይ ነው።

ይህ እኔ ያየሁት ለውጥ በምርምርና በኢኮኖሚክስ ቋንቋ “የስፖርት ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ” (Political Economy of Sports) ይባላል። እግር ኳስ ውስጥ ከፍተኛ ገንዘብ (የመንግስት በጀት፣ የስፖንሰርሺፕ፣ የዝውውር ጥቅማጥቅም) መንቀሳቀስ ሲጀምር፣ ጋዜጠኝነት ከተራ መረጃ አቅራቢነት ወጥቶ ወደ ትልቅ “የጥቅም ማስከበሪያ መሳሪያነት” ተቀይሯል።

ሚዲያን ለጥቅም መከላከያነት መጠቀም

ክለቦች እና አመራሮች ሙስናቸውን ለመሸፈን ትልቅ ተፅዕኖ ያላቸውን ጋዜጠኞች ይገዛሉ። ጋዜጠኞቹ የደጋፊውን ስሜት በማስቀየር “መዋቅራዊ ለውጥ” ከሚጠይቁ አካላት ላይ ትኩረት እንዲዞር ያደርጋሉ።

እውነተኛ ለውጥ የሚፈልጉ ባለሙያዎች ብቅ ሲሉ፣ እነዚህ ጥቅምና ፎቅ ያካበቱ ጋዜጠኞች የራሳቸውን የሚዲያ መድረክ (ሬዲዮ፣ ቴሌግራም) በመጠቀም የለውጥ ፈላጊዎቹን ስም ያጠፋሉ።

የራዲዮ ጣቢያ እና የሚዲያ ባለቤትነት ምስጢር

አንድ ጋዜጠኛ በራሱ ደሞዝ ብቻ የራዲዮ ጣቢያ ወይም የፎቅ ባለቤት መሆን አይችልም። ይህ የሚያሳየው ከጀርባ ሆነው ገንዘብ የሚያፈሱ (Financiers) የክለብ አመራሮች፣ የተጫዋች ወኪሎች (Agents) እና ባለሀብቶች መኖራቸውን ነው። ጣቢያዎቹ የሚከፈቱት እግር ኳሱን ለመደገፍ ሳይሆን፣ የተመሰረተውን የጥቅም ሰንሰለት ጠብቆ ለማቆየት ነው።

የመረጃ ምንጭ እና ተዓማኒነት ማጣት

ማህበራዊ ሚዲያ (ፌስቡክ ወይም ቴሌግራም) ላይ የሚጻፉት ነገሮች ላይ ላዩን የደመቁ እንጂ የውስጡን የሙስና ጥልቀት አያሳዩም። እውነተኛው እውነት ያለው  በሀቀኛ ጋዜጠኞችና  ውስጣዊ አሰራሩን በተግባር ባዩ ሰዎች ዘንድ ነው።

በዚህ ደረጃ በጥቅም፣  በስልጣን የተሳሰረ የሚዲያ እና የአመራር መዋቅር ባለበት አገር ላይ—ያለ ምንም መሠረት ስለ ታክቲክ ወይም ተጫዋች ምርጫ ማውራት “ውቅያኖስ ውስጥ ጠብታ ውሃ የመጨመር” ያህል ትርጉም አልባ መሆኑን ያሳያል።አበቃው!