ሚዲያው የህዝብ ጠባቂ (Watchdog) መሆኑ ቀርቶ የንግድ ድርጅቶች ማርኬቲንግ መሳሪያ ሆነዋል

ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ
        (ደራሲ ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ)

በከፍተኛ ጉጉት ተጠብቆ የነበረው ኢትዮ ፋይት ናይት (Ethio Fight Night) ዝግጅት፣ ከከፍተኛ የቲኬት ዋጋ መናር ጋር በተያያዘ እና ዋናዎቹ ፍልሚያዎች በጥቂት ደቂቃዎች ውስጥ በመጠናቀቃቸው በማህበራዊ ሚዲያ ላይ ከፍተኛ ቅሬታና ትችት አስተናግዷል። መስከረም 9 ቀን 2019 ዓ.ም (September 19, 2026) በአዲስ ኢንተርናሽናል ኮንቬንሽን ማዕከል (AICC) የተካሄደው ይህ የኤምኤምኤ (MMA) እና የኪክቦክሲንግ ፍልሚያ ምሽት በርካታ ተመልካቾችን ቅር አሰኝቷል።

ስለ ዝግጅቱ በዋናነት የሚነሱት አነጋጋሪ ነጥቦች

የቲኬት ዋጋ መናር

ለዝግጅቱ የወጣው የትኬት ዋጋ ለኢትዮጵያ ስፖርት ተመልካች እጅግ ከፍተኛ የሚባል ነበር።

መደበኛ (Regular): ከ2,500 ብር እስከ 4,000 ብር

ቪአይፒ ፕሪሚየም (VIP Premium): 25,000 ብር

ቪቪአይፒ (VVIP): እስከ 50,000 ብር ድረስ ተሽጧል።

ፍልሚያው ከ5 ደቂቃ በታች ማለቁ

የማህበራዊ ሚዲያውን ድባብ አሙቀውት የነበሩት እንደ ቢኒያም ሽብሬ (“ቢኒ”) እና አገረሰላም አበራ (“ቦንጆ”) ያሉ ተፋላሚዎች ዋና ፍልሚያ፣ ተመልካቾች በከፈሉት ከፍተኛ ገንዘብ ልክ ሳይዝናኑበት በጥቂት ደቂቃዎች ውስጥ በሽንፈት (Tap-out) እና ፈጣን ኖክአውት ተጠናቋል። ይህም ለሰዓታት ሲጠባበቅ ለነበረው ህዝብ ትልቅ ቅሬታ ሆኗል።

ድርጅታዊ ክፍተትና “የገንዘብ ማጋበሻ” (Money Grab) ትችት

በእለቱ የታደሙ ታዳሚዎችና የስፖርቱ አፍቃሪያን በማህበራዊ ሚዲያ ገጾቻቸው ላይ እንደገለጹት፣ ዝግጅቱ ለሰዓታት የዘገየና የተፋላሚዎቹ ጥንካሬ ያልተመጣጠነ (Poor matchmaking) ነበር። ይህም ዝግጅቱ ፕሮፌሽናል ስፖርትን ከማሳደግ ይልቅ “ገንዘብ መሰብሰቢያ ብቻ” አስመስሎታል የሚሉ ጠንካራ ትችቶች እንዲሰነዘሩበት አድርጓል።

በአንድ በኩል የኢኮኖሚው እውነታ እና በሌላ በኩል የተፋላሚዎቹ ዝግጁነት ማነስ ዝግጅቱን ትልቅ መነጋገሪያ አድርጎታል።

የብቃት ማነስ እና የ”Matchmaking” ክፍተት

አንድ ተመልካች ለውድድር ከፍተኛ ገንዘብ ሲከፍል የሚጠብቀው እኩል ፍልሚያ (Competitive Fight) እና ረጅም ደቂቃ የሚቆይ መዝናናትን ነው። ነገር ግን በኢትዮ ፋይት ናይት ላይ የታየው ተቃራኒው ነበር።

በተለይም ያልተመጣጠነ አሰላለፍ (Poor Matchmaking) አንዱ ነበር ፡፡በአንዳንድ ፍልሚያዎች ላይ የተፋላሚዎቹ የክህሎት እና የልምድ ልዩነት በጣም ሰፊ ነበር። ይህም አንደኛው ወገን በቀላሉ እና በጥቂት ሰከንዶች ውስጥ እንዲያሸንፍ አድርጓል።

በመገናኛ ብዙሀንና በማህበራዊ ሚዲያ ላይ የተደረገው ማስተዋወቂያ (Hype) ተፋላሚዎቹ በባለሙያ ደረጃ ካላቸው ብቃት እጅግ የላቀ ነበር። መድረክ ላይ ሲወጡ የታየው እንቅስቃሴ ግን ስፖርቱ የሚጠይቀውን ጥብቅ ስነ-ስርዓት (Technique) እና የፅናት ብቃት (Stamina) ያላሟላ መስሎ ታይቷል።

በድሃ ሀገር ውስጥ ይህን ያህል ገንዘብ መውጣቱ (የኢኮኖሚው ገጽታ)

በአሁኑ ወቅት አብዛኛው የህብረተሰብ ክፍል ከኑሮ ውድነት ጋር እየታገለ ባለበት ሀገር፣ ለአንድ ምሽት ያው አምስት ደቂቃ ላልሞላ ፍልሚያ እስከ 50,000 ብር (VVIP) እና ለመደበኛ ወንበር 4,000 ብር መጠየቁ የብዙዎችን ቅሬታ ቀስቅሷል።

ይህ የዋጋ ተመን ዝግጅቱ ጥቂት ባለሀብቶችን እና የውጭ ሀገር ነዋሪዎችን (Diaspora) ብቻ ታርጌት ያደረገ መሆኑን ያሳያል። ይህም በህብረተሰቡ መካከል ያለውን ሰፊ የኢኮኖሚ ልዩነት በግልፅ ያሳየ አጋጣሚ ሆኗል።

በሌሎች ሀገራት እንዲህ አይነት ከፍተኛ ክፍያ የሚጠየቀው የአለም አቀፍ ደረጃ (UFC/ONE Championship) እውቅና ያላቸው እና ለዓመታት የለፉ ተዋጊዎች ሲሰለፉ ነው። በሀገር ውስጥ ለጀማሪ ተፋላሚዎች ይህን ያህል ገንዘብ መውጣቱ “የስፖርት እድገት ሳይሆን የገንዘብ ማጋበሻ” (Money Grab) ነው የሚለውን ትችት አጠናክሮታል።

ይህ ዝግጅት በኢትዮጵያ የኤምኤምኤ (MMA) ስፖርት እንዲያድግ መንገድ ሊከፍት ቢችልም፣ በአዘጋጆች በኩል የተደረገው ስግብግብነት እና የተፋላሚዎች አለመዘጋጀት ግን ህዝቡ በስፖርቱ ላይ የነበረውን እምነት እንዲያጣ አድርጎታል።

በኢትዮ ፋይት ናይት (Ethio Fight Night) ዙሪያ የተፈጠረው ክስተት በኢትዮጵያ የስፖርት ኢንዱስትሪ እና በወቅታዊው የኢኮኖሚ እውነታ መካከል ያለውን ሰፊ ክፍተት ያሳየ ትልቅ ማስተማሪያ ነው። ስፖርቱ አዲስ ከመሆኑ አንፃር ማበረታታት ቢገባም፣ አደራረጉ ግን የብዙዎችን ቅሬታ መቅስቀሱ ተገቢ ይመስላል።

ጉዳዩን ከሁለት አቅጣጫዎች በአጭሩ ማየት ይቻላል

አዘጋጆቹ ለማህበራዊ ሚዲያ ማስተዋወቂያ (Hype) የሰጡትን ያህል ትኩረት ለተፋላሚዎቹ የብቃት ሚዛን (Matchmaking) አልሰጡትም። የኤምኤምኤ (MMA) ስፖርት ከፍተኛ ልምምድ እና ስነ-ስርዓት የሚጠይቅ በመሆኑ፣ ተመልካች የከፈለው የገንዘብ ዋጋ የሚመጥን ፍልሚያ ማየት ነበረበት። ጨዋታው በጥቂት ሰከንዶች እና ደቂቃዎች ውስጥ ማለቁ ስፖርቱን በጉጉት ለጠበቁት ሰዎች ትልቅ ኪሳራ ነው።

ሌላው በአሁኑ ወቅት በአገሪቱ ያለው የኑሮ ውድነት እና የህዝቡ የመግዛት አቅም እየተፈተነ ባለበት ወቅት፣ ለአንድ አጭር ምሽት ጨዋታ እስከ 50,000 ብር የሚደርስ የቲኬት ዋጋ መቁረጥ እጅግ የተጋነነ ነው። ይህ የዋጋ ተመን ስፖርቱን ለሰፊው ህዝብ ተደራሽ ከማድረግ ይልቅ፣ በጥቂት የህብረተሰብ ክፍሎች ላይ ብቻ ያተኮረ የንግድ ስራ (Commercialized Event) መሆኑን ያሳያል።

ወደፊት እንዲህ አይነት ትላልቅ ዝግጅቶች ሲዘጋጁ ከቀላል የገንዘብ ማግኛነት (Money Grab) ወጥተው፣ ለስፖርቱ እድገት እና ለተመልካች ክብር የሚሰጡ ሙያዊ አሰራሮችን መከተል ይኖርባቸዋል።

ከተመልካቾች እና ከማህበረሰቡ እይታ አንጻር ግን እጅግ ያስቆጣውና ያሳዘነው ዋናው ክፍል—የአዘጋጆቹ ከፍተኛ የገንዘብ ስግብግብነት እና የተፋላሚዎቹ ዝቅተኛ ብቃት ተዳምረው፣ የህዝቡን ጉጉትና እምነት ለብልጭታ ደቂቃዎች መሸጣቸው ነው።

ስለ አዘጋጆቹ ድክመት እና ሃላፊነት የጎደለው አሰራር

አዘጋጆቹ ለዚህ ዝግጅት መክሸፍ ትልቁን ድርሻ ይወስዳሉ ተብሎ ይተቻል፡

ይህም የትኬት ዋጋውን ያንን ያህል አግዝፈው፣ ዝግጅቱን ግን ለሰዓታት በማዘግየት እና የተመልካቾችን ጊዜ ባለማክበር የታየው ድክመት።

ትኩረታቸው ሙሉ በሙሉ ከፍተኛ ገንዘብ መሰብሰብ ላይ ብቻ በመሆኑ፣ ለስፖርቱ እድገት እና ለታዳሚው እርካታ የሚመጥን ጥራት ያለው ዝግጅት አለማቅረባቸው የጥቅም ትኩረት (Profit-driven) መሆኑን ያሳያል።

ስለ ተፋላሚዎቹ ብቃት እና ዝግጁነት

ማህበራዊ ሚዲያ ላይ ሲዝቱ እና ሲፎክሩ የነበረውን ያህል፣ ረጅም ደቂቃ የሚቆይ የፅናት (Stamina) ፤  የቴክኒክ ብቃት እና የስነ-ልቦና ማነስ ታይቶባቸዋ።

ተመልካች ገና ወንበር ሳይመቻች ጨዋታው በሴኮንዶች ውስጥ በሽንፈት መጠናቀቁ የተፋላሚዎቹን አለመዘጋጀትና ፈጣን እጅ መስጠት (Tap-out) በግልፅ ያሳያል።

ለዚህ ውድቀት አንበሳውን ድርሻ የሚወስዱት እና በዋናነት ተጠያቂ መሆን ያለባቸው ያልተመጣጠነውን ፍልሚያ ያዘጋጁት አዘጋጆች (Promoters) ናቸው። ምንም እንኳን ተፋላሚዎቹ ያሳዩት ብቃት ዝቅተኛ ቢሆንም፣ በፕሮፌሽናል ስፖርት ዓለም ውስጥ አደራዳሪዎችና አዘጋጆች ናቸው የጨዋታውን ጥራት የመቆጣጠር ሙሉ ኃላፊነት ያለባቸው።

አዘጋጆቹ ይበልጥ ተጠያቂ የሚሆኑባቸው ዋና  ምክንያቶች

የ”Matchmaking” (የተፋላሚዎች ምርጫ) ኃላፊነት የአዘጋጆቹ መሆኑ

በማንኛውም የቦክስም ሆነ የኤምኤምኤ (MMA) ዝግጅት ላይ ተጋጣሚዎች ራሳቸውን ከማንም ጋር አያሰልፉም። የአንድ አዘጋጅ ትልቁ ስራ የተፋላሚዎቹን ክብደት፣ ያለፈ ታሪክ (Record)፣ እና የክህሎት ደረጃ አይቶ እኩል የሚፋለሙ ሰዎችን ማገናኘት ነው። አዘጋጆቹ ግን ትኩረታቸው ማህበራዊ ሚዲያ ላይ “ጭቅጭቅ እና ድራማ” መፍጠር ላይ ብቻ ስለነበር፣ የክህሎት ልዩነታቸው ሰፊ የሆኑ ተፋላሚዎችን አሰለፉ። ይህም ጨዋታው በጥቂት ሰከንዶች ውስጥ እንዲያልቅ ዋናው ምክንያት ሆኗል።

የተጋነነውን የቲኬት ዋጋ የቆረጡት አዘጋጆቹ ናቸው

ተፋላሚዎቹ ሜዳ ላይ ገብተው የሚችሉትን ያህል ነው የሚጫወቱት። ነገር ግን ያንን አጭር ጨዋታ እስከ 50,000 ብር ያደረሱት እና ከህዝቡ አቅም በላይ የዋጋ ተመን ያወጡት አዘጋጆቹ ናቸው። የዋጋ ተመኑን ያህል ጥራት ያለው ዝግጅት ማቅረብ ባለመቻላቸው የተመልካቹን ክብር እና ገንዘብ አቃልለዋል።

የማስታወቂያው (Hype) እና የእውነታው አለመመጣጠን

አዘጋጆቹ ዝግጅቱ “የዓመቱ ታላቅ ክስተት” አስመስለው በሚዲያ ሲያስተዋውቁ፣ ለተፋላሚዎቹ የሕክምና ምርመራ፣ የደህንነት ጥበቃ እና የፕሮፌሽናል ስፖርት ደንቦችን በአግባቡ አላስከበሩም። ተፋላሚዎቹ ዝግጁ እንዳልሆኑ እያወቁ ዝግጅቱን መግፋታቸው ንግድ ላይ ብቻ ማተኮራቸውን ያሳያል።

የተፋላሚዎቹ ድርሻ ሲታይ

ተፋላሚዎቹም ቢሆኑ ማህበራዊ ሚዲያ ላይ ሲዝቱ ከነበረው አንጻር በቂ ልምምድ አለማድረጋቸው እና የስፖርቱን ዲሲፕሊን አለማክበራቸው በትችት ያስጠይቃቸዋል። ሆኖም ግን፣ እነሱ ለአዘጋጆቹ የቀረቡ “ተቀጣሪዎች” እንጂ ሙሉ ዝግጅቱን የሚመሩ ባለቤቶች ስላልሆኑ፣ ትልቁን የክስ በትር የሚያርፈው በአዘጋጆቹ ላይ ነው።

ሚዲያዎች

ሚዲያዎች ለዚህ ዝግጅት መጋነን እና ለህዝቡ መሸወድ ከፍተኛውን ተጠያቂነት ይወስዳሉ ሊባል የሚችለው ያለምክንያት አይደለም። በአሁኑ ጊዜ በማህበራዊ ሚዲያ (ቲክቶክ፣ ዩቲዩብ፣ ቴሌግራም) እና በአንዳንድ የሀገር ውስጥ መገናኛ ብዙሃን የሚታየው የአሰራር ዝንባሌ ለዚህ አይነቱ ችግር ዋነኛ መንስኤ ሆኗል።

ሚዲያዎቹ ለዚህ ውድቀት ተጠያቂ የሚሆኑባቸው ዋና ዋና ምክንያቶች

ከእውነት ይልቅ ለ”ክሊክ” እና “ቪው” መሮጥ (Clickbait Culture)

ብዙዎቹ የዲጂታል ሚዲያ ፈጣሪዎች የይዘቱን ትክክለኛነት ወይም የተፋላሚዎቹን ትክክለኛ የብቃት ደረጃ ከማጣራት ይልቅ፣ ሰንሰንሲዮናል (Sensational) የሆኑ ወሬዎችን በማራገብ እይታን (Views) ማጋበስ ላይ ብቻ አተኮሩ። ይህ ማጋነን (Hype) በህዝቡ ውስጥ ያልነበረ እና የማይመጥን ትልቅ ጉጉት እንዲፈጠር አድርጓል።

ሙያዊ የሂስ (Censorship/Analysis) ክፍተት

ሚዲያዎቹ ዝግጅቱን ሲያስተዋውቁ እንደ ገለልተኛ የስፖርት ጋዜጠኛ ሳይሆን እንደ ዝግጅቱ አስተዋዋቂ (Promoter) ነበር የሰሩት።

የተፋላሚዎቹን የድሮ ሪከርድ፣ የማርሻል አርትስ ደረጃ እና የእውነትም ለደቂቃዎች የሚዘልቅ ብቃት እንዳላቸው ሙያዊ ትንተና አልሰሩም።

ህዝቡ ከመጠን ያለፈ ብር አውጥቶ ቲኬት ከመግዛቱ በፊት ሊኖረው የሚገባውን ግንዛቤ ከመስጠት ይልቅ፣ ድራማዊ ፍጥጫዎችን (Trash talk) ብቻ በማሳየት የሰዎችን ስሜት ቀሰቀሱ።

ለገንዘብ ተብሎ የሚደረግ ማስታወቂያ (Paid Sponsorships)

ታላላቅ የሀገሪቱ ሚዲያዎችና በርካታ ተፅዕኖ ፈጣሪዎች (Influencers) እና የሚዲያ ገጾች ከዝግጅቱ አዘጋጆች ጋር በገንዘብ ጥቅማጥቅም ስለተሳሰሩ፣ የዝግጅቱን ድክመቶች ወደ ጎን በመተው “ታሪካዊ ምሽት”፣ “የአመቱ ምርጥ ፍልሚያ” እያሉ የሃሰት ምስል ፈጠሩ። ይህ ደግሞ ተጠቃሚው ማህበረሰብ የተጋነነ የቲኬት ዋጋ እንዲከፍል የገፋፋ ዋነኛ ወጥመድ ነበር።

ባጭሩ ሚዲያው የህዝብ ጠባቂ (Watchdog) መሆኑ ቀርቶ የንግድ ድርጅቶች ማርኬቲንግ መሳሪያ በመሆኑ፣ ህዝቡ ለተጋነነ ክፍያ እና ለደቂቃዎች ባልሞላ ጨዋታ እንዲዳረግ በር ከፍቷል።

የማህበራዊ ሚዲያዎች እና የዲጂታል ጋዜጠኝነት ሚና ተገቢውን ሙያዊ መስመር ካልያዘ፣ ወደፊትም የህዝብን ገንዘብ እና ስሜት የሚበዘብዙ ተመሳሳይ ዝግጅቶች መደጋገማቸው አይቀሬ ነው። ሚዲያው ከማስተዋወቅ ባለፈ የመመዘን እና የመጠየቅ ሀላፊነቱን መወጣት አለበት።

የስፖርት ጋዜጠኝነት “ቢዝነስ” ብቻ መሆኑ

ባህላዊው የስፖርት ጋዜጠኝነት (በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን የሚቀርበው) በአብዛኛው ትኩረት የሚያደርገው የአውሮፓ እግር ኳስ ላይ ነው። እንደ ኤምኤምኤ (MMA) ላሉ አዳዲስ ስፖርቶች በቂ እና የበሰለ ሙያዊ ትንተና የሚሰጥ የሚዲያ አካል ባለመኖሩ፣ ሜዳው ሙሉ በሙሉ ለማህበራዊ ሚዲያ ዩቲዩበሮች እና ቲክቶከሮች ተለቀቀ። እነዚህ አካላት ደግሞ ትኩረታቸው ስፖርታዊ ይዘቱ ላይ ሳይሆን፣ የተፋላሚዎቹን ዛቻ እና ጭቅጭቅ በማሳየት “ድራማ” መፍጠር ላይ ብቻ ነበር።

የህዝብ ግንዛቤ እና የተመልካች መብት አለመከበር

በሌሎች ሀገራት አንድ ትልቅ የቦክስ ወይም የኤምኤምኤ ፍልሚያ ከመካሄዱ በፊት፣ ጋዜጠኞች የተፋላሚዎቹን የክብደት መጠን፣ የልምምድ ሂደት እና ያለፉትን ጨዋታዎች በዝርዝር ይተነትናሉ። እዚህ ሀገር ግን ሚዲያው ህዝቡን “ይህ ጨዋታ ጀማሪዎች የሚሳተፉበት ነው ወይስ ፕሮፌሽናሎች?” የሚለውን እንኳን በግልፅ እንዳያውቅ አድርጎታል። ይህም የሸማቾችን (የተመልካቾችን) መብት በቀጥታ መጣስ ነው።

የመፍትሄ አቅጣጫዎች

ይህ ከኢትዮ ፋይት ናይት የተገኘው መራራ ትምህርት ወደፊት መስተካከል ይገባዋል፡፡

በተለይም የሚዲያ ገለልተኝነት ወሳኝነት አለው፤ የሀገር ውስጥ የቪሎግ እና የሚዲያ ገጾች ማስታወቂያ ሲሰሩ “ይህ የሚከፈልበት ማስታወቂያ (Sponsored Content) ነው” የሚለውን በግልፅ የማሳወቅ ስነ-ምግባር ሊኖራቸው ይገባል።

ተመልካች በማህበራዊ ሚዲያ ላይ የሚፈጠረውን እጅግ የተጋነነ ወሬ (Hype) ብቻ አይቶ ውድ ውሳኔዎችን ከመወሰን መቆጠብ እና ነገሮችን በምክንያታዊነት መመርመር ይኖርበታል።

ሚዲያው የንግድ ማስታወቂያን እና እውነተኛ መረጃን ለይቶ ማቅረብ ካልቻለ፣ የህዝብ እምነት ማጣቱ ወደፊት ለታማኝ የስፖርት አዘጋጆችም ጭምር ትልቅ እንቅፋት ይፈጥራል።

በአሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ በማህበራዊ ሚዲያ ኢንፍሉዌንሰሮች እና የዩቲዩብ ቻናሎች ላይ ጥብቅ ህጋዊ አሰራር እና የስነ-ምግባር መመሪያ መዘርጋት እጅግ አስፈላጊ እና ወቅታዊ ጉዳይ ነው. ይህ መደረጉ ህዝብን ከተጋነኑ ማስታወቂያዎች ከመጠበቅ ባለፈ፣ የዲጂታል ኢኮኖሚው ጤናማ በሆነ መንገድ እንዲያድግ ያደርጋል።

ይህ አሰራር ለምን እንደሚያስፈልግ እና እንዴት ሊተገበር ይችላል?

የሸማቾችን መብት ማስከበር (Consumer Protection)

ማንኛውም የንግድ ድርጅት በባህላዊ ሚዲያ (በቲቪ ወይም በሬዲዮ) ማስታወቂያ ሲያስነግር ማሟላት ያለበት ህጋዊ መስፈርቶች አሉ። በማህበራዊ ሚዲያ ላይ ግን ይህ ቁጥጥር የለም፡፡

ኢንፍሉዌንሰሮች የሚያስተዋውቁትን ምርት ወይም አገልግሎት ጥራት ሳይመረምሩ ለገንዘብ ብቻ ሲሉ ያሞካሻሉ።

ህዝቡ በኢንፍሉዌንሰሮች ላይ ያለውን እምነት ተጠቅመው የተጋነነ የቲኬት ዋጋ እንዲከፍል ወይም ጥራቱ ያልተረጋገጠ ምርት እንዲገዛ ያደርጋሉ።

ስለዚህ፣ ህዝብን ከማታለል (Misleading Ads) የሚጠብቅ ህግ መኖሩ የግድ ይላል።

“የሚከፈልበት ማስታወቂያ” (Paid Partnership) መሆኑን በግልፅ ማሳወቅ

በአለም አቀፍ ደረጃ (ለምሳሌ በዩናይትድ ስቴትስ የ FTC መመሪያዎች እንዳለው) አንድ ኢንፍሉዌንሰር ገንዘብ ተከፍሎት ማስታወቂያ ሲሰራ #Ad ወይም “Paid Partnership” የሚል ምልክት በግልፅ ማስቀመጥ አለበት።

በሀገራችን ግን ኢንፍሉዌንሰሮች ማስታወቂያውን እንደ ግል አስተያየት (Honest Review) አስመስለው ስለሚያቀርቡ ተመልካች ይሸወዳል።

ህጉ ይህንን ግልፅነት (Transparency) ማስገደድ ይኖርበታል።

የግብር (Taxation) እና የንግድ ፈቃድ ስርአት

የዩቲዩብ ቻናሎች እና ኢንፍሉዌንሰሮች ከማስታወቂያ ከፍተኛ ገቢ የሚያገኙበት የቢዝነስ ዘርፍ እየሆነ መጥቷል።

እንደ ማንኛውም ህጋዊ የንግድ ስራ፣ ማስታወቂያ የሚሰሩ አካላት የንግድ ፈቃድ ሊኖራቸው እና ለሀገር ገቢ ግብር መክፈል ይኖርባቸዋል።

ይህ አሰራር ሲዘረጋ ሀሰተኛ እና ሀላፊነት የጎደላቸው አካላት በራሳቸው ጊዜ ከገበያው እንዲወጡ ያደርጋል።

ሚዛናዊ አቀራረብ (የሃሳብ ነፃነትን ሳይነካ)

ህግ ሲወጣ ግን የሰዎችን የፈጠራ እና የሃሳብ ነፃነት (Freedom of Speech) እንዳያፍን ከፍተኛ ጥንቃቄ ያስፈልገዋል። ህጉ ማተኮር ያለበት በንግድ ማስታወቂያዎች፣ በማጭበርበር (Scams) እና የሸማቾችን መብት በመጠበቅ ላይ ብቻ መሆን አለበት።

የኢትዮ ፋይት ናይት ክስተት እንዳሳየን፣ ዲጂታል ሚዲያው ያለ ምንም ቁጥጥር በተለቀቀ ቁጥር ህዝብ ለከፍተኛ የገንዘብ እና የጊዜ ኪሳራ ይዳረጋል። ስለዚህ የመገናኛ ብዙሃን ባለስልጣን እና የንግድ ሚኒስቴር ተቀናጅተው የስነ-ምግባር እና የህግ ማዕቀፍ የሚያወጡበት ጊዜ አሁን ነው።

ይህ ጥያቄ በአሁኑ ሰዓት በዓለም አቀፍ ደረጃም ሆነ በሀገራችን በስፋት እየተከራከሩበት ያለ ትልቅ አጀንዳ ነው። ችግሩን ለመቅረፍ በመንግስት የሚወጣ ህጋዊ ቁጥጥር እና የህዝቡ ንቃተ-ህሊና (የገበያው ራሱን በራሱ የማስተካከል አቅም) ተደጋግፈው መሄድ አለባቸው እንጂ አንዱ ያለ ሌላው ሙሉ ውጤት ሊያመጣ አይችልም።

ሁለቱንም አማራጮች ያሏቸውን ጠንካራ ጎኖች እና ተግዳሮቶች እንመልከት

የመንግስት ህጋዊ ቁጥጥር (የመንግስት ሚና)

የማህበራዊ ሚዲያ ማስታወቂያዎች ያለ ምንም ገደብ ሲለቀቁ የዜጎች ደህንነት እና የኢኮኖሚ መረጋጋት አደጋ ላይ ሊወድቅ ይችላል። ስለዚህ የመንግስት ህጋዊ ጣልቃ ገብነት አስፈላጊ ነው።

ዋናው ነገር ድንበር የለሽ ማጭበርበርን ለመከላከል ይበልጥ መስራት አለብን፤ እንደ ሀሰተኛ የህክምና ምርቶች፣ ፈጣን የሀብት ማግኛ መንገዶች (Scams) እና የተጋነኑ የንግድ ማስታወቂያዎች ያሉ የህዝብን ጤና እና ገንዘብ አደጋ ላይ የሚጥሉ ድርጊቶችን በህግ ካልተገቱ በስተቀር በንቃተ-ህሊና ብቻ ማስቆም አይቻልም።

አንድ ኢንፍሉዌንሰር ወይም ዩቲዩበር ሆን ብሎ የተሳሳተ መረጃ አስተላልፎ ጉዳት ካደረሰ፣ ተጎጂው አካል ክስ መስርቶ ካሳ የሚያገኝበት ህጋዊ ማዕቀፍ ያስፈልጋል ይህም ተጠያቂነትን ለማስፈን ይረዳል።

ተግዳሮቱ ደግሞ ህጉ ከመጠን በላይ ጥብቅ ከሆነ የዲጂታል ፈጣሪዎችን የፈጠራ ነፃነት ሊያፍን እና የሃሳብ ነፃነትን ሊገድብ ይችላል።

የህዝቡ ንቃተ-ህሊና እና ምርጫ (የገበያው ኃይል)

የመንግስት ህግ ብቻውን ማህበራዊ ሚዲያን ሙሉ በሙሉ ሊቆጣጠር አይችልም፤ ምክንያቱም ዲጂታል አለም በጣም ፈጣን እና ተለዋዋጭ ነው። እዚህ ላይ የህዝቡ ንቃተ-ህሊና ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ።

ህዝቡ ሲነቃ እና ሀላፊነት የጎደላቸውን ኢንፍሉዌንሰሮች መከተል (Unfollow/Unsubscribe) ሲያቆም፣ አዘጋጆች እና አስተዋዋቂዎች ተፅዕኖ የመፍጠር አቅማቸውን ያጣሉ። ይህ ከማንኛውም የመንግስት ቅጣት በላይ በኢኮኖሚያቸው ላይ ትልቅ ጉዳት ስለሚያደርስ ራሳቸውን እንዲያስተካክሉ ያስገድዳቸዋል።

ተመልካች በማህበራዊ ሚዲያ ያየውን ሁሉ ከማመን ወጥቶ መረጃዎችን ማመዛዘን ሲጀምር፣ የተጋነኑ (Hype) ዝግጅቶች በራሳቸው ጊዜ ገበያ ያጣሉ።

የህብረተሰቡ የዲጂታል ንቃተ-ህሊና ደረጃ በአንድ ጀምበር ስለማያድግ፣ ይህ እስኪሆን ድረስ በርካታ ሰዎች ሊሸወዱ እና ሊጎዱ ይችላሉ።

ዘላቂ መፍትሄ ለማምጣት ህጋዊ መነሻ ያለው መሰረታዊ ቁጥጥር (Baseline Regulation) ማስቀመጥ ያስፈልጋል። መንግስት እንደ የሸማቾች መብት ጥበቃ፣ የሚከፈልበት ማስታወቂያ መሆኑን በግልፅ ማሳወቅ እና የግብር ስርአትን የመሳሰሉ መሰረታዊ ህጎችን ማውጣት አለበት።

በኢትዮጵያ የማርሻል አርትስ (MMA) ስፖርት ወደፊት ጤናማ በሆነ መንገድ እንዲያድግ ከተፈለገ ቀዳሚው እና ወሳኙ እርምጃ ስፖርቱን በፌዴሬሽን ደረጃ ጥብቅ ቁጥጥር ስር ማድረግ ነው። የትኬት ዋጋ ላይ ገደብ ማድረግ ብቻውን የችግሩ ማስተገሻ እንጂ ዘላቂ መፍትሄ ሊሆን አይችልም።

የፌዴሬሽን ቁጥጥር ለምን ይቀድማል?

ማንኛውም ስፖርት ያለ ህጋዊ መዋቅር እና አስገዳጅ ደንብ ሲለቀቅ አሁን በኢትዮ ፋይት ናይት ላይ የታየውን አይነት ውዝግብ ያስከትላል።

ኤምኤምኤ (MMA) ከፍተኛ ጉዳት ሊያደርስ የሚችል ስፖርት ነው። ተፋላሚዎች ከመድረክ በፊት የሕክምና ምርመራ (የአዕምሮ፣ የጭንቅላት ስካን፣ ወዘተ) እንዲያደርጉ የሚያስገድድ አካል ያስፈልጋል።

የሙያዊ ብቃት ሚዛን (Licensing & Matchmaking) ወሳኝነት አለው፡፡ይህ ፌዴሬሽኑ ተፋላሚዎችን ደረጃቸውን (Record) አይቶ ፈቃድ ይሰጣል፤ አዘጋጆችም ያልተመጣጠነ ፍልሚያ እንዳያዘጋጁ ህጋዊ ክትትል ያደርጋል።

በተለይም አዘጋጆችን ተጠያቂ ማድረግ የፌዴሬሽኑ ኃላፊነት ስለሚሆን ደንብ ጥሰው የተመልካች መብት የጣሱ ወይም የታደሙ ሰዎችን ያታለሉ አዘጋጆችን የመቅጣት እና የማገድ ስልጣን ይኖረዋል።

የትኬት ዋጋ ላይ ገደብ ማድረግስ?

በነፃ ገበያ ስርአት ውስጥ መንግስት ወይም ፌዴሬሽን በቀጥታ “የቲኬት ዋጋ ከዚህ ማለፍ የለበትም” ብሎ ገደብ ማድረጉ አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን በተዘዋዋሪ መንገድ ቁጥጥር ማድረግ ይቻላል።

አዘጋጆች ከፍተኛ ዋጋ መቁረጥ የሚችሉት ዝግጅቱ ዓለም አቀፍ ደረጃውን የጠበቀ እና በፌዴሬሽኑ እውቅና ያላቸው ፕሮፌሽናል ተፋላሚዎች የሚሳተፉበት ከሆነ ብቻ እንዲሆን ማድረግ ይቻላል።

ለጀማሪዎች (Amateur) ውድድር እና ለከፍተኛ ባለሙያዎች ውድድር ሊጠየቅ የሚገባው ክፍያ ሊመጣጠን የሚችልበትን መመሪያ ማውጣት ይቻላል።

የቲኬት ዋጋ መናሩ የችግሩ ምልክት (Symptom) እንጂ ዋናው በሽታ አይደለም። ዋናው ችግር ስፖርቱን የሚመራ እና የሚቆጣጠር ህጋዊ አካል (ፌዴሬሽን) አለመኖሩ ነው። ስለዚህ በስፖርት ሚኒስቴር ስር የማርሻል አርትስ ፌዴሬሽን ቢኖርም ይህን ውድድር የሚመራ አካል ተቋቁሞ ጥብቅ መመሪያዎችን ካላወጣ፣ የትኬት ዋጋ ቢቀነስ እንኳ ጥራት የሌላቸው እና ህዝብን የሚያስቆጡ መሰል ዝግጅቶች መደጋገማቸው አይቀሬ ነው።

ይህ ክስተት ወደፊት ለሚዘጋጁ መሰል ዝግጅቶች ትልቅ የማስጠንቀቂያ ደወል እና ትምህርት መሆኑ አይቀሬ ነው። ሆኖም ግን፣ አዘጋጆች የዋጋ ተመኑን ሙሉ በሙሉ ከመቀነስ ይልቅ፣ አቀራረባቸውን እና የጥራት ደረጃቸውን ለማስተካከል እንዲገደዱ ያደርጋቸዋል ተብሎ ይታሰባል።

አዘጋጆች ተመሳሳይ የዋጋ ተመን ማውጣታቸውን ሊቀጥሉ የሚችሉበት ምክንያት

በነጻ ገበያ እና በከፍተኛ የዋጋ ግሽበት (Inflation) ምክንያት፣ ትላልቅ አዳራሾችን መከራየት፣ የድምፅና መብራት መገናኛዎች፣ ማስታወቂያ እና የሰው ኃይል ወጪዎች እጅግ በጣም ውድ እየሆኑ መጥተዋል። ስለዚህ አዘጋጆች ያወጡትን ወጪ አውጥተው ትርፍ ለማግኘት አሁንም ከፍተኛ የቲኬት ዋጋ መቁረጣቸውን ሊቀጥሉ ይችላሉ።

ነገር ግን፣ ከዚህ የኢትዮ ፋይት ናይት ስህተት የተማሩት ዋናው ነገር “ዋጋው ከፍ ካለ፣ የሚቀርበው ነገር ጥራትም እጅግ ከፍተኛ መሆን አለበት” የሚለውን መራራ እውነታ ነው።

ይህ ክስተት ያመጣቸው ዋና ዋና ትምህርቶች (ትዝብቶች)

የኢትዮ ፋይት ናይት ውድቀት ለቀጣይ አዘጋጆች የሚከተሉትን ወሳኝ ትምህርቶች ነው፡፡ ከዚህ ቀደም ህዝቡ ማስታወቂያ ብቻ አይቶ ይጎርፍ ነበር። አሁን ግን ተመልካቹ ገንዘቡን ሲያጣ በማህበራዊ ሚዲያ ላይ ዝግጅቱን እና አዘጋጆቹን ሙሉ በሙሉ የማሳጣት (Cancel የማድረግ) ኃይል እንዳለው አሳይቷል። ይህ ቀጣይ አዘጋጆችን ያስገደዳቸዋል።

በሙዚቃም ሆነ በስፖርት፣ ማህበራዊ ሚዲያ ላይ የተፈጠረ ወሬ (Hype) ብቻውን ዘላቂ እንደማይሆን ታይቷል። አዘጋጆች ወደፊት አርቲስቶችን ወይም ተፋላሚዎችን ሲመርጡ ለስማቸው ብቻ ሳይሆን ለብቃታቸው እና ለሚያቀርቡት ፕሮግራም ርዝማኔ (Value for money) ትኩረት ለመስጠት ይገደዳሉ።

ዝግጅትን ለሰዓታት ማዘግየት እና ሰዎችን ማጉላላት ለአዘጋጆች ትልቅ ውድቀት እንደሚያመጣ የታየበት አጋጣሚ ነው።

ባጠቃላይ፣ አዘጋጆች ዋጋውን በቀጥታ ዝቅ አያደርጉትም፤ ምክንያቱም የሀገሪቱ የቢዝነስ ሁኔታ አይፈቅድላቸውም። ነገር ግን፣ የህዝቡን ቁጣ ስለፈሩ፣ የከፈሉትን ዋጋ የሚመጥን ጥራት (Quality Event) ለማቅረብ ከፍተኛ ጥንቃቄ ያደርጋሉ ተብሎ ይገመታል።

በህብረተሰቡ ውስጥ ያለውን ሰፊ የኢኮኖሚ መበላለጥ እና የመግዛት አቅም መራራቅ ፍንትው አድርጎ የሚያሳይ እጅግ አሳሳቢ እውነታ ነው። አብዛኛው ህዝብ መሰረታዊ የኑሮ ፍላጎቶችን (ምግብ፣ ኪራይ፣ ትምህርት) ለማሟላት ሌሊትና ቀን በሚታገልበት ሀገር ውስጥ፣ ለአንድ ምሽት ጨዋታ 50,000 ብር የሚከፍሉ ሰዎች መኖራቸው የብዙዎችን ቁጭትና ብስጭት መቀስቀሱ የሚጠበቅ ነው።

የመንግስት ተጠያቂነትና ሊኖረው የሚገባው ሚና

በዚህ ሁኔታ ውስጥ መንግስት በቀጥታ “ሰዎች ለምን ይህን ያህል ብር አውጥተው ተዝናኑ” ብሎ የሰዎችን የግል ገንዘብ አጠቃቀም መቆጣጠር ባይችልም፣ በሚከተሉት መንገዶች ግን የመንግስት እጅና ኃላፊነት አለበት ተብሎ ይተቻል፡

በአወዳዳሪ አካሎች ላይ ፍትሃዊ የግብር ስርአት (Taxation) መዘርጋት  አለበት፤እንደነዚህ ያሉ እጅግ ውድ የቅንጦት ዝግጅቶች (Luxury Events) ላይ መንግስት ከፍተኛ የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) መጣል አለበት። ከነዚህ ዝግጅቶች እና አዘጋጆች የሚሰበሰበው ግብር በቀጥታ የድሃውን ማህበረሰብ የኑሮ ጫና የሚያቃልሉ መሰረታዊ አገልግሎቶች ላይ መዋል ይኖርበታል።

ዝግጅቱ “የተመልካች መብት” የተጣሰበት እና የሃሰት ማስታወቂያ የታየበት በመሆኑ፣ የንግድና ቀጠናዊ ትስስር ሚኒስቴር ማጭበርበር የፈጸሙትን አካላት የመመርመርና የመጠየቅ ህጋዊ ኃላፊነት አለበት።

የሁለቱ ዓለማት መፋጠጥ (The Economic Divide)

ይህ ክስተት በኢትዮጵያ ውስጥ ሁለት አይነት ተቃራኒ እውነታዎች ጎን ለጎን መኖራቸውን በግልፅ አሳይቷል።

የአብዛኛው ህዝባችን እውነታው በከፍተኛ የዋጋ ግሽበት (Inflation) ምክንያት የዕለት ጉርስ ለማግኘት የሚሰቃይ፣ የገንዘብ አቅሙ በከፍተኛ ሁኔታ የረከሰበት ሰፊ ማህበረሰብ ሆኗል።

በአንጻሩ ምንም አይነት የኢኮኖሚ ቀውስ የማይነካቸው፣ ለደቂቃዎች መዝናኛ በአስር ሺዎች የሚቆጠር ብር በቀላሉ የሚበታትኑ ጥቂት ባለሀብቶች፣ ዲያስፖራዎች እና አዲስ አጋዥ የሆኑ የክፍለ-ኢኮኖሚ ተጠቃሚዎችም ሀገራችን ሞልቷታል፤ምንም እንኳን የገንዘብ ምንጫቸው ባይታወቅም።

ይህ አይነቱ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ መራራቅ በሰፊው ህዝብ ውስጥ የፍትሃዊነት ጥያቄን እና የስነ-ልቦና ስብራትን ይፈጥራል። መንግስት የኢኮኖሚ ፖሊሲዎችን ሲቀርጽ የሃብት ስርጭቱ ፍትሃዊ እንዲሆን እና ሰፊው ህዝብ ከኑሮ ውድነት ቀንበር የሚላቀቅበትን መንገድ ካላመቻቸ፣ እንዲህ አይነት ክስተቶች የማህበረሰቡን ቁጭት ይበልጥ እያባባሱት ይሄዳሉ።

በኢኮኖሚክስ እና በማህበራዊ ፍትህ ዙሪያ በተለይም የሃብት መበላለጥ ባለባቸው በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት በስፋት የሚከራከሩበት ትልቅ አጀንዳ ነው። ልዩ የቅንጦት ታክስ (Luxury Tax) መጣል ጥቅሞችና ጉዳቶች ያሉት በመሆኑ የፖሊሲ አውጭዎችን አስተያየት ለሁለት ይከፍላል።

የቅንጦት ታክስን የሚደግፉ አካላት እይታ (Pro-Luxury Tax)

የሃሳቡ ደጋፊዎች እንዲህ አይነት ታክስ መጣሉ ለማህበረሰቡ ሚዛን እጅግ አስፈላጊ ነው ይላሉ።

ከአነስተኛ ፍጆታዎች ይልቅ እንደ 50,000 ብር ቲኬት ባሉ የቅንጦት አገልግሎቶች ላይ ከፍተኛ ታክስ በመጣል የሚሰበሰበውን ገቢ እንደ ስንዴ፣ ዘይት፣ የህዝብ ትራንስፖርት ወይም ህክምና ላሉ መሰረታዊ ነገሮች ድጎማ (Subsidy) ማዋል የድሆችን የኑሮ ጫና ይቀንሳል።

ከፍተኛ ገቢ ያላቸው የህብረተሰብ ክፍሎች ለሀገር ግንባታ እና ለማህበራዊ ዋስትና ከሌላው በበለጠ የድርሻቸውን እንዲያበረክቱ ያደርጋል። ይህም በኢኮኖሚ መበላለጥ ምክንያት የሚፈጠርን ማህበራዊ ቅሬታና ቁጣ ያበርዳል።

የቅንጦት ታክስን የሚቃወሙ አካላት እይታ (Anti-Luxury Tax)

በሌላ በኩል ደግሞ የኢኮኖሚ ባለሙያዎች ታክሱ ሊያመጣ የሚችለውን አሉታዊ ተፅዕኖ ያስረዳሉ።

ከመጠን ያለፈ ታክስ ሲጣል ዝግጅቶችን የሚያዘጋጁ ድርጅቶች ስራቸውን ሊያቆሙ ይችላሉ። ይህ ደግሞ በዝግጅቱ ዙሪያ የሚሰሩ እንደ ሆቴሎች፣ የድምፅና መብራት ባለሙያዎች፣ የደህንነት ሰራተኞች እና አስተናጋጆች (አብዛኞቹ መካከለኛና ዝቅተኛ ገቢ ያላቸው ዜጎች) ስራ እንዲያጡ ያደርጋል።

ታክሱ በጣም ከበደ፣ አዘጋጆች የቲኬት ሽያጭን በድብቅ (Black Market) ወይም በህገ-ወጥ መንገድ እንዲያካሂዱ በር ሊከፍት ይችላል። ይህም መንግስት ሊያገኝ የሚገባውን መደበኛ ታክስም ጭምር ያሳጣዋል።

ዘላቂው መፍትሄ የሚሆነው ሚዛናዊ የሆነ የታክስ ፖሊሲ መከተል ነው ተብሎ ይታመናል። መንግስት የሰዎችን የመዝናናት ነጻነት እና የንግድ እንቅስቃሴውን ሳይጎዳ፣ ነገር ግን እጅግ የተጋነኑ የቅንጦት ዝግጅቶች ላይ ተመጣጣኝ ታክስ በመጣል ያንን ገቢ ለሰፊው ህዝብ ማህበራዊ ዋስትና (Social Safety Net) እንዲውል ማድረግ ይችላል።

የመልካም አስተዳደር፣ የተጠያቂነት እና የአፈጻጸም ብቃት ፈታኝ እውነታዎች ውስጥ የሚገባ ነው። በኢኮኖሚክስ እና በልማት ጥናቶች ውስጥ በተደጋጋሚ እንደሚታየው፣ አዳዲስ የግብር ወይም የታክስ ህጎችን ማውጣት ብቻውን ለውጥ አያመጣም፤ ዋናው ቁልፍ ጉዳይ የሚሰበሰበው ገንዘብ በአግባቡ ለታለመለት አላማ መዋሉ ላይ ነው።

የአፈጻጸም እና የሙስና ችግር (ትልቁ ተግዳሮት)

በርካታ የኢኮኖሚ እና የፖለቲካ ተንታኞች እንደሚስማሙት፣ በኢትዮጵያም ሆነ በሌሎች በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት ዋነኛው ችግር የህግ ማጣት ሳይሆን የአፈጻጸም (Implementation) ድክመት እና የሙስና ስጋት ነው።

አዳዲስ የቅንጦት ታክሶች ቢጣሉ እንኳ፣ የተሰበሰበው ገንዘብ ወደ ሰፊው ህዝብ ድጎማ ከመድረሱ በፊት በቢሮክራሲያዊ መዋቅሮች ውስጥ የመጠፋፋት ወይም በሙስና የመመዝበር ዕድሉ ከፍተኛ ነው።

የግብር አሰባሰብ ስርአቱ ዘመናዊ እና ግልጽነት የጎደለው ከሆነ፣ አዘጋጆች እና ባለሀብቶች ገቢያቸውን ደብቀው ግብር ለማጭበርበር (Tax Evasion) በር ይከፍትላቸዋል። ይህም ህጉ በወረቀት ላይ ብቻ ቀርቶ በተግባር ግን ምንም ለውጥ እንዳያመጣ ያደርገዋል።

ህጋዊ እና ግልጽ ስርአት የመዘርጋት አስፈላጊነት (የተስፋው ጎን)

በሌላ በኩል ደግሞ፣ የተጠያቂነት ስርአቱ ከተጠናከረ ታክሱ ውጤታማ ሊሆን የሚችልበት መንገድ አለ።

ከመንግስት አጠቃላይ በጀት ጋር ሳይቀላቀል፣ ከቅንጦት ዝግጅቶች የሚሰበሰበው ታክስ በቀጥታ ወደ ልዩ የድጋፍ ፈንድ (Special Fund) እንዲገባ ማድረግ ይቻላል። ለምሳሌ ለከተማ ነዋሪዎች የዳቦ ድጎማ፣ ለትምህርት ቤት ምገባ ወይም ለሕዝብ ትራንስፖርት ድንገተኛ ድጋፍ ብቻ እንዲውል በህግ ተለይቶ ከተቀመጠ ውጤት ሊያመጣ ይችላል።
አጠቃላይ የትኬት ሽያጭ እና የታክስ አሰባሰብ ሂደት በዲጂታል መንገድ በግልፅነት ከተመራ፣ በሰዎች ጣልቃ ገብነት የሚፈጠርን ሙስና በከፍተኛ ሁኔታ መቀነስ ይቻላል።

ባጭሩ፣ ዋናው ችግር የታክስ ህግ ማጣት ሳይሆን የአፈጻጸም፣ የመልካም አስተዳደር እና የታማኝነት ችግር ነው የሚለው ሃሳብ ከፍተኛ ሚዛን ይደፋል። መንግስት ጠንካራ፣ ግልጽ እና ከሙስና የጠራ የአሰራር መዋቅር ሳይዘረጋ አዳዲስ ታክሶችን ቢጥል፣ ሸክሙ መካከለኛ ገቢ ባላቸው ዜጎች ላይ ይወድቃል እንጂ የተሰበሰበው ገንዘብ በአግባቡ ለድሆች ድጎማ የመዋሉ እድል ጠባብ ይሆናል።

የግብር፣ የልማት እና የክትትል ጥያቄ ልክ እንደ ስፖርት ውድድር አድርገን ብናየው፣ ነገሩን በጣም ቀላል እና ግልጽ በሆነ መንገድ መረዳት እንችላለን።

በአንድ ስፖርት ውድድር (ለምሳሌ እግር ኳስ) ላይ ጨዋታው ህጋዊና ፍትሃዊ እንዲሆን የተለያዩ አካላት የየራሳቸው ድርሻ አላቸው። ይህንን መዋቅር ከሀገር ግንባታ እና ከግብር አሰባሰብ ጋር ማዛመድ እንችላለን።

ህዝቡ (ደጋፊውና ክለቡ)

የሀገሪቱ ህዝብ ግብር ሲከፍል ልክ እንደ ስፖርት ደጋፊ የስታዲየም መግቢያ ትኬት እንደመቁረጥ ወይም ለአንድ ክለብ ወርሃዊ መዋጮ እንደመክፈል ነው። ደጋፊው ገንዘቡን የሚከፍለው ክለቡ ጥሩ ተጫዋቾችን ገዝቶ፣ ስታዲየሙን አድሶ፣ ዋንጫ እንዲያነሳለት (ማለትም ሀገሪቱ በልማት እንድታድግ) በመመኘት ነው።

መንግስት (አሰልጣኙና ተጫዋቾቹ)

መንግስት ደግሞ የህዝቡን ገንዘብ ተረክቦ ስልታዊ በሆነ መንገድ ሜዳ ላይ ስራ የሚሰራው አሰልጣኝ እና ተጫዋች ነው። የእነሱ ሃላፊነት የተሰጣቸውን በጀት (ታክስ) ተጠቅመው ለህዝቡ ልማትን (ግብ ማስቆጠር) ማምጣት ነው። ነገር ግን አሰልጣኙና ተጫዋቾቹ ያለ ምንም ተቆጣጣሪ ሜዳ ላይ ከተለቀቁ፣ ጨዋታውን ትተው የራሳቸውን ጥቅም ማሳደድ ሊጀምሩ ይችላሉ።

እዚህ ላይ ነው የህዝብ ተወካዮች እና የሲቪል ማህበረሰብ ሚና ልክ እንደ ስፖርት ባለሙያዎች ነው።

የህዝብ ተወካዮች ሚና፦ “ዋናው ዳኛ” (The Referee)

የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (ፓርላማ) ልክ በሜዳ ላይ እንዳለ ዋና ዳኛ ነው። ጨዋታውን የመምራት፣ ህግ የማስከበር እና ስህተት ሲሰራ “ቢጫ ወይም ቀይ ካርድ” የማሳየት ሙሉ ህጋዊ ስልጣን አላቸው።

የበጀት ቁጥጥር (VAR መመልከት)ደግሞ፤ መንግስት በጀቱን (የህዝቡን ግብር) ለታለመለት የድሆች ድጎማ እና ልማት ማዋሉን በዝርዝር የመመርመር ኃላፊነት አለባቸው። ልክ በቪዲዮ የታገዘ ዳኝነት (VAR) ስህተትን ፈልጎ እንደሚያወጣው፣ ተወካዮችም የወጣውን ወጪ አንድ በአንድ መመርመር አለባቸው።

ቀይ ካርድ ማሳየት (ተጠያቂነት) ደግሞ የህዝቡን ገንዘብ ያባከነ ወይም በሙስና የተሳተፈ የመንግስት የስራ ኃላፊ (ተጫዋች) ካለ፣ ዳኛው (የህዝብ ተወካዩ) ከሜዳ እንዲወገድ (ከስልጣኑ እንዲነሳ እና በህግ እንዲጠየቅ) የማድረግ ጥብቅ ሚና ሊኖረው ይገባል።

የሲቪል ማህበረሰብ ድርጅቶች ሚና፦ “የስፖርት ተንታኞችና ጋዜጠኞች” (The Match Analysts)

የሲቪል ማህበረሰብ ድርጅቶች ደግሞ በቀጥታ ሜዳ ውስጥ ገብተው የመዳኘት ህጋዊ ስልጣን ባይኖራቸውም፣ ልክ እንደ ስፖርት ጋዜጠኞች እና ተንታኞች የጨዋታውን ሂደት በቅርብ አይተው ለህዝቡ እውነቱን ያሳውቃል።
መንግስት “ይህን ያህል ትምህርት ቤት ሰራሁ፣ ለድሆች ይህን ያህል ደጎምኩ” ሲል፣ እነዚህ ድርጅቶች መሬት ላይ ወርደው እውነታውን ያጣራሉ። “አሰልጣኙ የነገረን ማሳጠሪያ እና ሜዳ ላይ የታየው ጨዋታ አይገጣጠምም” ብለው ለህዝቡ ግልጽ መረጃ ይሰጣሉ።

በስታዲየም ውስጥ ደጋፊዎች ጨዋታው ሲበላሽ በጩኸት ተቃውሟቸውን እንደሚያሰሙት ሁሉ፣ የሲቪል ማህበረሰቡም የድሆችን ድምፅ በማጉላት መንግስት እና ዳኛው (የህዝብ ተወካዩ) ትኩረት እንዲሰጡ ያደርጋሉ።

ባጭሩ፣ ዳኛው (የህዝብ ተወካዩ) ካላዳላ እና በትክክል ህግ ካስከበረ፣ የስፖርት ተንታኙም (ሲቪል ማህበረሰቡ) ያለምንም ፍርሃት ድክመቶችን በግልፅ ካሳየ፣ ጨዋታው (የግብር አጠቃቀሙ) ፍትሃዊ ይሆናል። ይህ ካልሆነ ግን፣ አሰልጣኙና ተጫዋቾቹ (መንግስት) የህዝቡን ገንዘብ እየበሉ ምንም ግብ ሳያስቆጥሩ ጨዋታው በኪሳራ ይጠናቀቃል።አበቃው!