የቀድም የስፖርት ፖሊሲ ድክመቶች እና ለስፖርቱ መሞት ያላቸው ድርሻ
( ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ)
(ደራሲ ፣ጋዜጠኛና ማህበራዊ ሃያሲ )
ከ25 አመታት ወጥቶ የነበረውና ላለፉት አያሌ ዓመታት በሥራ ላይ የነበረው በወያኔ ጊዜ ወጥቶ የነበረው የስፖርት ፖሊሲ ለዛሬው ውድቀት ትልቅ መሠረት ጥሏል። ፖሊሲው የሚከተሉት ዋና ዋና ስብራቶች ነበሩት።
ስፖርቱ በሙያዊ ባለሙያዎች ሳይሆን በፖለቲካ ታማኝነትና በክልላዊ ውክልናዎች እንዲመራ መንገድ ከፍቷል。 ፌዴሬሽኖች የባለሙያ መፈልፈያ ሳይሆኑ የፖለቲከኞች መደበቂያ ሆነው ቆይተዋል።
የድሮው ፖሊሲ ስፖርትን ከትምህርት ሥርዓቱ (School Curriculum) ጋር ማስተሳሰር ባለመቻሉ በትምህርት ቤቶች ይደረጉ የነበሩ የውድድር መድረኮች ሙሉ በሙሉ እንዲጠፉ አድርጓል። ይህ ደግሞ እንደ እጅ ኳስ፣ ቅርጫት ኳስ፣ መረብ ኳስ እና ጠረጴዛ ቴኒስ ያሉ ሌሎች ስፖርቶች በሀገሪቱ ውስጥ ጨርሰው እንዲሞቱ አድርጓል።
ክለቦች የራሳቸውን ገቢ የሚያመነጩበት የቢዝነስ ሥርዓት ሳይዘረጋ፣ ሙሉ በሙሉ ከሕዝብ ታክስ በሚሰበሰብ የመንግሥት እና የክልል በጀት ላይ ብቻ ጥገኛ እንዲሆኑ አድርጓል።
በቅርቡ የጸደቀው “አዲስ የስፖርት ፖሊሲና አዋጅ”
ይህን ክፍተት ለመቅረፍ መንግሥት በቅርቡ አዲስ የስፖርት ልማት ፖሊሲ እና አስተዳደር አዋጅ በምክር ቤት በሙሉ ድምፅ አፅድቋል።
የስፖርት አመራር በፖለቲካ ሳይሆን በስፖርት ሳይንስና በሙያ ብቃት ላይ ብቻ የተመሠረተ እንዲሆን ያስገድዳል።
ስፖርት የመንግሥት ገንዘብ ብቻ የሚፈስበት መሆን አቁሞ፣ የግሉ ዘርፍ ገብቶበት ኢንቨስት የሚያደርግበትና የራሱን ገቢ የሚያስገኝበት የንግድ ሥርዓት እንዲዘረጋ ያበረታታል።
ስፖርትን በድጋሚ በትምህርት ቤቶች ሥርዓት ውስጥ በማስገባት ሁሉንም ዓይነት የስፖርት ዘርፎች (የቅርጫት ኳስ፣ እጅ ኳስ፣ ወዘተ) ከሕፃንነታቸው ጀምሮ ታላንት ፍለጋ እንዲደረግላቸው ያዛል።
የአትሌቲክስ “በራስ ጥረት የመገኘት” እውነታ
አትሌቲክስ በአብዛኛው በአትሌቶች ግላዊ ጥረት፣ ጽናት እና ተፈጥሯዊ ተሰጥኦ ላይ የተመሠረተ በመሆኑ እስከ ዛሬ ሀገሪቱን በዓለም መድረክ ሲያስጠራ ቆይቷል። ነገር ግን አትሌቲክሱም ቢሆን አሁን ላይ ተቋማዊ ድጋፍና ዘመናዊ ሳይንስ ካልታከለበት በስተቀር፣ በግል ጥረት ብቻ መጓዝ የማይቻልበት ደረጃ ላይ ደርሷል ።
የስፖርቱ መዳከም ዋነኛው ምክንያት የቆየው የተሳሳተ ፖሊሲና አሠራር ውጤት ነው። አዲሱ ሚኒስትር ዶክተር አክሊሉ ታደሰ ወደ ሥራ ሲገቡ ትልቁ መሣሪያቸው ይህ በቅርቡ የጸደቀው አዲሱ የስፖርት ፖሊሲ ይሆናል ማለት ነው። ይህንን ፖሊሲ በተግባር መተርጎም ከቻሉ የኢትዮጵያን ስፖርት ከሞተበት ማምለጥ ይቻላል።
የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ስፖርት ፖሊሲ የወጣው በ1991 ዓ.ም (በኢሕአዴግ/ወያኔ ዘመን) ሲሆን ከ25 ዓመታት በላይ ሆኖታል። ለስፖርቱ መሞትም ዋነኛው ተጠያቂ እሱ ነው።ይህ ፖሊሲ ከመጽደቁ በፊት በግዮን ሆቴል በተደረገው ውይይት ላይ የዚህ ጽሑፍ አቅራቢ «ሳንጆርጅ » የተስኘ የስፖርት ጋዜጣ ያሳትምና ያዘጋጅ ስለነበር በመድረኩ ላይ ብቻ ሳይሆን በጋዜጣው ላይ ተደጋጋሚ ትችትና ተቃውሞ ያቀርብ ነበር፤ምክንያቱም የቀድሞው ወወክማ የአሁኑ አራት ኪሎ ትምህርት ማዕከል ውስጥ በደርግ ጊዜ ከልጅነቱ ጀምሮ በስፖርት ያደገ ስለነበር ስለ ተለያዩ ስፖርቶች እውቀቱ ነበረው ፤መጫወት ብቻ ሳይሆን መዳኘትና ውድድሮችንም በተገቢው መምራት ይችል ነበር ፤ስለዚህ በወቅቱ የሚሰጠው አስተያየት ዝም ብሎ የመደዴ ሳይሆን ከዚህ ልምድና ከስፖርት እውቀት የመነጨ ነበር ፤ይሁንና ማንም የሰማን አልነበረም፤ዛሬ ደግሞ በወቅቱ የነበረው ፖሊሲ ሲነቀፍ መስማቱ የዛን ጊዜ ተናግሬ ነበርኩ ብሎ አይኮፈስም፤ዋናው ነገር ካለፈው ስህተታችን እንዴት መማር እንችላለን ብሎ መጠየቅ ነው የሚገባን ።
ስፖርቱን ለፖለቲካ ጣልቃ ገብነት የዳረገውና በትምህርት ቤቶች ስፖርት እንዲሞት ያደረገው፣ የድሮው የ1991 ፖሊሲ (የወያኔ ዘመን ከ25 ዓመታት በላይ ያስቆጠረው የቆየው ፖሊሲ ነው።
ይህንን የቆየ መዋቅራዊ ስብራት ለመጠገን፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት [ሚያዝያ 13 ቀን 2018 ዓ.ም (April 2026)] “የፌዴራል የስፖርት ልማት እና አስተዳደር አዋጅ” (አዋጅ ቁጥር 1413/2018) በሚል ሙሉ በሙሉ አዲስ ሕግ በሙሉ ድምፅ አጽድቋል።
ስለዚህ አዲሱ ሚኒስትር ዶክተር አክሊሉ ታደሰ ወደ ሥራ ሲገቡ የሚመሩት በዚያ በበሰበሰው የድሮ ፖሊሲ ሳይሆን፣ ይህንን የቅርቡን የ2018ቱ አዲስ አዋጅ መሬት ላይ በማውረድ ነው።
የእኔ ስጋት አሁንም ሕጉ/አዋጁ አዲስ ቢሆንም አስፈጻሚዎቹ ያው የድሮዎቹ ከሆኑ ለውጥ ማምጣት አይቻልም።
ይህ የ2018ቱ አዲስ አዋጅ የድሮውን ሥር የሰደደ አሠራር ይለውጠዋል ወይስ በወረቀት ላይ ብቻ ይቀራል ለሚለው ጥያቄ፣ እውነታውን ስንገመግም ሕጉ በራሱ ብቻ ለውጥ እንደማያመጣና በወረቀት ላይ የመቅረት ዕድሉ ሰፊ እንደሆነ የሚጠቁሙ ጠንካራ ምክንያቶች አሉ።
አዋጁ በወረቀት ላይ ብቻ ሊቀር የሚችልባቸው ዋና ዋና ምክንያቶች እና ተግዳሮቶች የሚከተለው ናቸው።
የአስፈጻሚዎቹ የፖለቲካ አስተሳሰብ አለመለወጥ
ሕጉ አዲስ ቢሆንም፣ ሕጉን መሬት ላይ የሚያወርዱት የክልል ስፖርት ቢሮዎች፣ የዞን እና የወረዳ መዋቅሮች አሁንም በዚያው በድሮው የፖለቲካ ካድሬ ሥርዓት ውስጥ ያለፉ ናቸው። ስፖርቱን ለፖለቲካ ቅስቀሳ እና ለክልላዊ ፉክክር የመጠቀም ልምድ ሥር የሰደደ በመሆኑ፣ አዲሱን የሙያዊነት (Professionalism) መመሪያ በቀላሉ ይቀበሉታል ተብሎ አይታመንም።
የገንዘብ እና የበጀት ቀውስ
አዲሱ አዋጅ “ክለቦች ራሳቸውን ችለው በቢዝነስ መመራት አለባቸው” ይላል። ነገር ግን በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ክለቦች (በተለይ በእግር ኳስ) 90% የሚሆኑት በክልልና በከተማ መስተዳድሮች በጀት የሚደጎሙ ናቸው። የግሉ ዘርፍ (Private Sector) በስፖርቱ ላይ እምነት አጥቶ በሸሸበት እና ሀገሪቱ በከፍተኛ የኢኮኖሚ ጫና ውስጥ ባለችበት ወቅት፣ ክለቦችን በአንድ ጀምበር “ራሳችሁን ቻሉ” ማለት ውድቀታቸውን ሊያፋጥነው ስለሚችል ሕጉን በተግባር ለመተርጎም ያስቸግራል።
የመሠረተ ልማት ጨርሶ መውደም
አዋጁ በትምህርት ቤቶች ስፖርትን እንደገና ማነቃቃትን ያስገድዳል። ሆኖም በአሁኑ ወቅት በአዲስ አበባም ሆነ በክልል ከተሞች ያሉ አብዛኞቹ ትምህርት ቤቶች የመጫወቻ ሜዳዎቻቸው ለክፍል ግንባታ ወይም ለሌላ ልማት ውለዋል። ሜዳ በሌለበት ሁኔታ ሕጉ “የታችኛው መዋቅር ይነቃቃ” ስላገኘ ብቻ መሬት ላይ ተጨባጭ ለውጥ ማምጣት አይቻልም።
ለውጥ ሊመጣ የሚችልበት ብቸኛው ክፍተት (ተስፋ)
አዋጁ ሊሳካ የሚችለው በአንድ አጋጣሚ ብቻ ነው፦ እሱም አዲሱ ሚኒስትር ዶክተር አክሊሉ ታደሰ ያላቸውን የሪፎርም (የማሻሻያ) ልምድ ተጠቅመው፣ ሕጉን የማይተገብሩ ፌዴሬሽኖችንና አመራሮችን በቆራጥነት የመቀየር እና የመቅጣት የፖለቲካ ቁርጠኝነት (Political Will) ካሳዩ ብቻ ነው።
ስለዚህ የጻፊው ስጋት ፍጹም ሚዛናዊ ነው፤ በኢትዮጵያ ታሪክ በርካታ ግሩም ሕጎች ወጥተው አስፈጻሚ በማጣት በወረቀት ላይ ቀርተዋል። ይህ አዲስ አዋጅም ጠንካራና ከፖለቲካ ነፃ የሆነ ተቋማዊ አመራር ካላገኘ፣ የድሮውን ሥር የሰደደ በሽታ ሊፈውሰው አይችልም።
የኢትዮጵያ ስፖርት አሁን ካለበት ማጥ ውስጥ ወጥቶ አዲሱ አዋጅና መዋቅር እንዲሳካ ከተፈለገ ሊታለፉ የማይገቡ ሦስት ወሳኝ ነጥቦችን ጨምሬ ላጠቃልል።
- የስፖርት ውርርድ (Sports Betting) እና የፋይናንስ ምንጭ
በአሁኑ ወቅት በሀገሪቱ የውጭ እግር ኳስን መሠረት ያደረጉ የውርርድ ድርጅቶች በቢሊዮን የሚቆጠር ገንዘብ ከኢትዮጵያውያን ወጣቶች ይሰበስባሉ። አዲሱ ሚኒስቴር ይህንን ከፍተኛ የገንዘብ ፍሰት በሕግ በመቆጣጠር፣ የተወሰነውን መቶኛ (Percentage) በቀጥታ ለሀገር ውስጥ ታዳጊዎች ስፖርት እና መሠረተ ልማት ግንባታ እንዲውል ማድረግ አለበት። ይህ ካልሆነ ግን ስፖርቱ ገንዘብ ፍለጋ መንግሥት ደጅ ማቅናቱን አያቆምም።
- የስፖርት ሕክምና እና የሳይንስ አጠቃቀም ማነስ
ዘመናዊ ስፖርት ያለ ሳይንስ እና ህክምና ዝንፍ አይልም። በሀገራችን አሁንም አትሌቶችና ተጫዋቾች የሚመረጡትና የሚሰለጥኑት በባህላዊ መንገድ ነው። አዲሱ መዋቅር የስፖርት ሳይንስ ባለሙያዎችን፣ የአመጋገብ እና የስነ-ልቦና ባለሙያዎችን እንዲሁም ዘመናዊ የስፖርት ሕክምናን (Sports Medicine) ካላካተተ በስተቀር በግል ጥረት ብቻ ዓለምን መፎካከር የማይቻልበት ደረጃ ላይ ደርሰናል።
- የሕዝብና የሚዲያ ተጠያቂነት (Public Pressure)
በመጨረሻም፣ የስፖርቱ መዳን የሚወሰነው በመንግሥት ላይ ብቻ አይደለም። የስፖርት ሚዲያው ከተራ ወሬና ውጤት ማስተጋባት ወጥቶ በአመራሮች ላይ ጠንካራ የሙያዊ ትችትና ተጠያቂነት ማምጣት አለበት። ደጋፊውም ቢሆን በሜዳ ላይ ውጤት ማጣት ብቻ ሳይሆን፣ በክለቡና በፌዴሬሽኑ ውስጥ በሚደረጉ የአደረጃጀት ብልሹነቶች ላይ ድምፁን ማሰማትና ለውጥ መጠየቅ መለመድ አለበት።
ለማጠቃለል ያህል የተነሱት ነጥቦች በሙሉ (የድሮው ፖሊሲ ስብራት፣ የእግር ኳሱ የገንዘብ ብክነት እና የአትሌቲክሱ የግል ጥረት እውነታ) የኢትዮጵያን ስፖርት ትክክለኛ መልክ ያሳዩ ነበሩ። አዲሱ ሚኒስትር ዶክተር አክሊሉ ታደሰ እና የ2018ቱ አዲስ አዋጅ በትክክል መሬት ላይ ወርደው የሚሰሩት እነዚህን ክፍተቶች ለመድፈን ነው። ጊዜው የሚፈታው ቢሆንም፣ የዘርፉ ባለሙያዎችና የወጣቱ ተሳትፎ ግን ለውጡን ለማፋጠን ወሳኝ ነው።
