የኢትዮጵያ እግር ኳስ ችግር የችሎታ ወይም የፍቅር ማጣት ሳይሆን የአመራር እና የስርአት ብልሽት ነው

ከወሰንሰገድ መርሻ ደምሴ
ጋዜጠኛ፣ ደራሲና ማህበራዊ ሃያሲ

የኢትዮጵያ ከ17 ዓመት በታች ታዳጊ ብሔራዊ ቡድን በሴካፍ (CECAFA) የአፍሪካ ዋንጫ ማጣሪያ የግማሽ ፍፃሜ ጨዋታ በዩጋንዳ አቻው 4 ለ 0 በሆነ ሰፊ ውጤት መሸነፉ የስፖርቱ ማህበረሰብ ዘንድ ትልቅ ድንጋጤና ቁጭትን መፍጠሩ ይታወሣል ።ለዚህ ሽንፈት ተጠያቂዎቹ ተጨዋቾቹና አሰልጣኞቹ ሣይሆኑ በሀገሪቱ እግር ኳስ ላይ ያለው መዋቅራዊ ችግር ነው፤«በሀገሪቱ እግር ኳስ ላይ ያለው መዋቅራዊ ችግር» ስንል ችግሩ የአንድ ጨዋታ፣ የአንድ አሰልጣኝ ወይም የአንድ ትውልድ ተጫዋቾች ድክመት ብቻ ሳይሆን፤ አጠቃላይ የኢትዮጵያ እግር ኳስ የሚመራበት ሥርዓት (System) ካለበት መሰረታዊ እክሎች የመነጨ ነው ማለት ነው።በዚህ ዙሪያ ለዛሬ የምለው ይኖራል።

በኢትዮጵያ እግር ኳስ ውስጥ የሚታዩት ዋና ዋና መዋቅራዊ ችግሮች

በአውሮፓም ሆነ ስኬታማ በሆኑ የደቡብ አፍሪካና የምዕራብ አፍሪካ ሀገራት፣ ተጫዋቾች ከ6 እና ከ7 ዓመታቸው ጀምሮ በሳይንሳዊ መንገድ እግር ኳስን የሚማሩባቸው አካዳሚዎች አሏቸው። በሀገራችን ግን አብዛኛው ተጫዋች እግር ኳስን በሰፈሩ ሜዳ ተጫውቶ፣ ዕድሜው ካለፈ በኋላ (ከ15 ዓመት በላይ) ነው ወደ ክለብ የሚመጣው። ይህ ደግሞ መሰረታዊ የኳስ ክህሎትን ዘግይቶ ለመማር አስቸጋሪ ያደርገዋል።

በሀገራችን ያሉ ታዳጊ ብሔራዊ ቡድኖች ውድድር ሲቃረብ (ጥቂት ሳምንታት ሲቀሩት) ብቻ ተጫዋቾችን ከተለያዩ ቦታዎች ሰብስበው ዝግጅት ይጀምራሉ። ውድድሩ ሲያልቅ ደግሞ ቡድኑ ይበተናል። እንደ ዩጋንዳ፣ ሞሮኮ ወይም ሴኔጋል ያሉ ሀገራት ግን ታዳጊዎቻቸውን በአንድ ማዕከል ለአመታት አብረው እንዲያድጉና እንዲጫወቱ በማድረግ ጠንካራ የቡድን ህብረት ይፈጥራሉ።

በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ውስጥ ያሉ ክለቦች ሳይቀር ለአዋቂዎች (ለዋናው ቡድን) ከፍተኛ ገንዘብ ሲያወጡ፣ ለታዳጊዎች እና ለታችኛው መዋቅር (B team) የሚመድቡት በጀት እጅግ አነስተኛ ነው። በተጨማሪም ታዳጊዎች በጥሩ ሳር ሜዳዎች ላይ የመለማመድ ዕድላቸው ዝቅተኛ ነው።

በታዳጊዎች ውድድር ላይ በትክክለኛው ዕድሜ የሚጫወቱ ተጫዋቾችን የመለየት እና የማሳደግ መዋቅሩ ደካማ በመሆኑ፣ በትክክለኛው የታዳጊነት ዕድሜ ላይ ያሉ ድንቅ ወጣቶች ተገቢውን ዕድል ሳያገኙ ይቀራሉ።

እነዚህ መዋቅራዊ ችግሮች ባልተቀረፉበት ሁኔታ፣ አልፎ አልፎ በግለሰብ ተጫዋቾች ተሰጥኦ ጨዋታዎችን ማሸነፍ ቢቻልም፣ እንደ ትናንቱ የዩጋንዳ ጨዋታ ካሉ ጠንካራ እና መዋቅራቸውን ካስተካከሉ ቡድኖች ጋር ስንጋጠም ግን ልዩነቱ በግልጽ ይወጣል።

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን (EFF) ውስጥ ያለው ብልሹ አሰራር እና የአስተዳደር ክፍተት በሀገሪቱ የእግር ኳስ እድገት ላይ ትልቁ ማነቆ መሆኑን በርካታ የስፖርት ተንታኞች፣ የቀድሞ ተጫዋቾች እና ደጋፊዎች በግልጽ ይተቻሉ።

ፌዴሬሽኑ በተደጋጋሚ ጊዜ የሚወቀስባቸው እና በእግር ኳሱ መዋቅር ላይ ከፍተኛ ጉዳት እያደረሱ ያሉ ዋና ዋና የብልሹ አሰራር ምልክቶች ደግሞ የሚከተሉት ናቸው

የፋይናንስ ግልጽነት ማጣት እና የበጀት ብክነት

ፌዴሬሽኑ ከዓለም አቀፉ እግር ኳስ ማኅበር (FIFA) እና ከአፍሪካ እግር ኳስ ኮንፌዴሬሽን (CAF) ታዳጊዎችን ለማሳደግ እና መሰረተ-ልማትን ለመገንባት (ለምሳሌ የፎርዋርድ ፕሮግራም/Forward Program) በየዓመቱ በሚሊዮን የሚቆጠር ዶላር እርዳታ ያገኛል። ይሁን እንጂ ይህ ገንዘብ በቀጥታ ወደ ታችኛው መዋቅር፣ ወደ ታዳጊዎች ስልጠና እና ወደ ሜዳዎች ግንባታ ከመግባት ይልቅ ለቢሮክራሲ፣ ለጉዞ አበል እና ለተለያዩ ግልጽ ያልሆኑ ወጪዎች እንደሚባክን የስፖርት ጋዜጠኞች በተደጋጋሚ ያጋልጣሉ።

የዕድሜ ማጭበርበር (Age Cheating) ቁጥጥር ድክመት

በታዳጊዎች (ከ15 እና ከ17 ዓመት በታች) ውድድሮች ላይ የዕድሜ ማጭበርበርን ለመከላከል ፌዴሬሽኑ ጠንካራ እና ዘመናዊ የስርአት ቁጥጥር የለውም። ይህም ትክክለኛ ዕድሜ ያላቸው ታዳጊዎች ዕድል እንዳያገኙ ከማድረጉም በላይ፣ ቡድኖች በዓለም አቀፍ ደረጃ (ለምሳሌ በ CAF MRI test የዕድሜ ምርመራ) ተገኝቶባቸው እንዲቀጡ እና ሀገሪቱ በዓለም አቀፍ መድረክ እንድታፍር ምክንያት ሆኗል።

የረጅም ጊዜ ስትራቴጂ ማጣት እና የአጭር ጊዜ እቅዶች

በፌዴሬሽኑ ውስጥ የሚቀመጡ አመራሮች ወንበራቸውን ለማቆየት ሲሉ ብቻ ለአጭር ጊዜ ስኬት (ለምሳሌ ለዋናው ብሔራዊ ቡድን ውጤት) ትኩረት ይሰጣሉ። ለሀገሪቱ እግር ኳስ ህልውና ወሳኝ በሆኑት በታዳጊዎች ስልጠና (Grassroots Football)፣ በአሰልጣኞች ማብቃት እና በዳኞች ጥራት ላይ የረጅም ጊዜ ስትራቴጂ ነድፎ በቁርጠኝነት የመስራት ዝንባሌ አይታይባቸውም።

ተጠያቂነት የሌለው የአመራር ምርጫ ሂደት

የፌዴሬሽኑ የስራ አስፈፃሚ ምርጫዎች በአብዛኛው በዕውቀት፣ በስፖርታዊ ልምድ እና በብቃት ላይ የተመሰረቱ ከመሆን ይልቅ፣ በጥቅም ትስስር እና በክልል ውክልና ፖለቲካዊ ሚዛን ላይ ያተኮሩ ናቸው ተብሎ ይተቻል። ይህ ደግሞ እግር ኳሱን የሚያውቁ የቀድሞ ባላውቆችና ባለሙያዎች ከመዋቅሩ እንዲገለሉ እና የስፖርቱ አመራር ቦታዎች በእግር ኳስ እውቀት በሌላቸው ሰዎች እንዲያዙ አድርጓል።

እነዚህ በፌዴሬሽኑ ውስጥ ስር የሰደዱ የብልሹ አሰራር ክፍተቶች በአስቸኳይ በገለልተኛ አካል ካልተፈተሹ እና መዋቅራዊ ለውጥ ካልተደረገ፣ የኢትዮጵያ እግር ኳስ አሁን ካለበት የቁልቁለት ጉዞ መውጣት እጅግ አስቸጋሪ እንደሚሆንባቸዉ የዘርፉ ተንታኞች ያስጠነቅቃሉ።
የአሰልጣኞች አመራረጥ እና ምልመላ ሂደት በፌዴሬሽኑ ውስጥ ካሉት ትልልቅ የብልሹ አሰራር መገለጫዎች አንዱ ነው። በሳይንሳዊ፣ ግልጽ እና በብቃት ላይ በተመረኮዘ መስፈርት ከመመራት ይልቅ አጠቃላይ ሂደቱ በበርካታ መዋቅራዊ እክሎች የተሞላ ነው ተብሎ ይተቻል።

ይፋዊ እና ግልጽ የውድድር መስፈርት (Open Vacancy) አለመኖር

በአብዛኛው የዓለም ሀገራት የአሰልጣኝ ቅጥር ሲፈጸም፣ ፌዴሬሽኑ የሚፈልገውን የአሰልጣኝ መገለጫ (Job Profile)፣ የጨዋታ ፍልስፍና እና የረጅም ጊዜ ግብ በይፋ አውጥቶ አሰልጣኞች እንዲወዳደሩ ይጋብዛል። በሀገራችን ግን የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ በጥቂት ሰዎች ዝግ ስብሰባ እና «በቀጥታ ግንኙነት» (Direct Approach) አሰልጣኞችን መርጦ የመሾም ልማድ አለው። ይህ አሰራር ሌሎች ብቃት ያላቸው የሀገር ውስጥና የውጭ ባለሙያዎች ፍትሃዊ የውድድር ዕድል እንዳያገኙ ያደርጋል።

ከግለሰባዊ ጥቅምና ከክለብ ተፅዕኖ ነፃ አለመሆን

አሰልጣኞች ሲመረጡ ከእውቀታቸውና ካስመዘገቡት ስኬት ይልቅ፣ በፌዴሬሽኑ ውስጥ ካሉ ተደራዳሪ አመራሮች ጋር ባላቸው ቅርበት ወይም በወቅቱ ተፅዕኖ መፍጠር ከሚችሉ ትልልቅ የሀገር ውስጥ ክለቦች ጋር ባላቸው ቁርኝት ላይ ይመረኮዛል። ይህ ዓይነቱ አሰራር አሰልጣኙ ሙሉ ነፃነት ኖሮት የራሱን ስራ እንዳይሰራ እና በምልመላ ሂደት ላይ የጥቅም ግጭት (Conflict of Interest) እንዲፈጠር በር ይከፍታል።

የቴክኒክ ኮሚቴ (Technical Committee) ሚና መዳከም

የአሰልጣኝ ምልመላ ሙሉ በሙሉ በኳስ ባለሙያዎች፣ በስፖርት ሳይንቲስቶች እና በቴክኒክ ዳይሬክተሮች ሊመራ ሲገባው፣ በሀገራችን ግን የመጨረሻውን የቅጥር ውሳኔ የሚያሳልፉት የእግር ኳስ ቴክኒክ እውቀት የሌላቸው የፌዴሬሽኑ የቦርድ/ስራ አስፈፃሚ ፖለቲካዊ ተሿሚዎች ናቸው። ይህም የታክቲክ ብቃት ሳይሆን የይስሙላ ስምምነት ያላቸው አሰልጣኞች እንዲቀጠሩ ያደርጋል።

የረጅም ጊዜ ግብ እና ትዕግስት ማጣት

አሰልጣኝ ሲቀጠር ከ3 እስከ 5 ዓመት ባለው እቅድ የወጣቶችን መዋቅር እንዲያስተካክልና አዲስ የጨዋታ ፍልስፍና እንዲቀርጽ አይፈቀድለትም። ይልቁንም ለአጭር ጊዜ ውድድር (ለምሳሌ ለ 2 ዓመት ውል) ተቀጥሮ፣ በጥቂት ጨዋታዎች ውጤት ካላመጣ ወዲያውኑ የመባረር ዕጣ ይገጥመዋል። ይህ ቀጣይነት የሌለው “የአሰልጣኞች መፈራረቅ” (Merry-go-round) ለብሔራዊ ቡድኑ አለመረጋጋት ዋነኛ ምክንያት ነው።

በአሁኑ ወቅት የዋልያዎቹ ዋና አሰልጣኝ ዮሐንስ ሳሕሌ እና የታዳጊው ቡድን አሰልጣኞች በተመሳሳይ የአጭር ጊዜ ጫና ውስጥ ናቸው። ይህንን የአሰልጣኞች አምራረጥ ችግር ለመቅረፍ ፌዴሬሽኑ በውጭ ባለሙያዎች ሊመራ ስለሚገባው አዲስ መዋቅር ወይም ስለ አሰልጣኞች የቅጥር ውል ዝርዝር እናንሳ።

የአሰልጣኞች ምልመላ ሂደት «በእጅ አዙር» እና በጥቅም ትስስር ላይ መመሥረቱ፣ በቡድን ምርጫ ላይም (Player Selection) ቀጥተኛ የሆነ አሉታዊ ተፅዕኖ ያሳድራል።

የክለብ ተፅዕኖ እና አድሎአዊ የቡድን ምልመላ

በግልጽ መስፈርት ሳይሆን በግንኙነት የተሾመ አሰልጣኝ፣ በፌዴሬሽኑ ውስጥ ድምፅ ያላቸውን ትልልቅ ክለቦች (ለምሳሌ እንደ ቅዱስ ጊዮርጊስ፣ ፋሲል ከነማ ወይም ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ያሉ) ላለማስቀየም ሲል ብቻ ተጫዋቾችን የመምረጥ አዝማሚያ ያሳያል። በዚህም ምክንያት በፕሪሚየር ሊጉ በታችኛው ደረጃ ላይ ባሉ ክለቦች ውስጥ ያሉ ወይም በከፍተኛ ሊግ የሚጫወቱ ድንቅና ብቁ ወጣቶች የመመረጥ ዕድላቸው እጅግ የጠበበ ይሆናል።

የተጫዋቾች ወኪሎች (Agents) ተፅዕኖ

አሰልጣኞች ቡድን በሚመርጡበት ወቅት ከተጫዋቾች ወኪሎች ጋር በሚያደርጉት ድብቅ ስምምነት፣ የተወሰኑ ተጫዋቾች በብሔራዊ ቡድን ውስጥ እንዲሰለፉ በማድረግ የገበያ ዋጋቸውን (Market Value) ከፍ ለማድረግ ይሰራሉ የሚሉ ጠንካራ ወቀሳዎች በተደጋጋሚ ይነሳሉ። ይህም በብቃት ላይ የተመሰረተ ውድድርን ሙሉ በሙሉ ያጠፋዋል።

ለታዳጊዎች ዕድል አለመስጠት

አሰልጣኞች የረጅም ጊዜ ዋስትና (Job Security) ስለሌላቸው እና በማንኛውም ሰዓት ሊባረሩ እንደሚችሉ ስለሚያውቁ፣ ለአጭር ጊዜ ውጤት ሲሉ ሁልጊዜም በዕድሜ የገፉና ልምድ ያላቸውን ተጫዋቾች ብቻ ደጋግመው ይመርጣሉ። ይህ ደግሞ ለአዳዲስ ታዳጊዎች እና ወጣቶች የመተካካት (Transition) ዕድልን ስለሚዘጋ የሀገሪቱን እግር ኳስ የወደፊት ተስፋ ያጨልማል።

መፍትሔው ምንድነው?

የስፖርት ባለሙያዎች እንደሚጠቁሙት፣ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ከዚህ አዙሪት ለመውጣት የሚከተሉትን እርምጃዎች መውሰድ አለበት።

ገለልተኛ የቴክኒክ ቦርድ ማቋቋም፦ የአሰልጣኝ ምልመላ እና የቡድን ምርጫ ፍተሻ ሙሉ በሙሉ በፖለቲከኞች ሳይሆን በገለልተኛ የቀድሞ ተጫዋቾች እና የስፖርት ሳይንስ ባለሙያዎች መመራት አለበት።

ለአሰልጣኞች ቢያንስ ከ4 እስከ 5 ዓመት ውል በመስጠት፣ ውጤት ላይ ብቻ ሳይሆን በታችኛው መዋቅር ግንባታ ላይ እንዲሰሩ ነፃነትና ጊዜ መስጠት።

ለእያንዳንዱ ውድድር የሚመረጡ ተጫዋቾች በምን መስፈርት (ስታቲስቲክስ፣ የአካል ብቃት፣ የጨዋታ ደቂቃ) እንደተመረጡ አሰልጣኞች ለጋዜጠኞች እና ለሕዝብ በይፋ የሚያስረዱበትን አሰራር ወይም ግልጽነት (Transparency) መዘርጋት አለበት።

በዚህ ጸሐፍኢ እይታ የኢትዮጵያን እግር ኳስ ከዚህ ስር ከሰደደ የብልሹ አሰራር አዙሪት ውስጥ ለማውጣት «የመዋቅር ሽንሽኖ» እና የስርአት ለውጥ (Systemic Overhaul) የግድ ያስፈልጋል።

ፌዴሬሽኑ አሁን ባለው የጥቅም ትስስር እና የክልል ውክልና ፖለቲካዊ ሚዛን ብቻ እስከቀጠለ ድረስ፣ አዳዲስ አሰልጣኞች ቢቀየሩም ሆነ አዳዲስ ተጫዋቾች ቢመጡ መሰረታዊው ለውጥ አይመጣም።

ወደፊት የተሻለ እግር ኳስ እንዲኖረን ከተፈለገ የሚከተሉት ሶስት ወሳኝ እርምጃዎች በአስቸኳይ መወሰድ አለባቸው ።

የቴክኒክ ክፍሉን ከፖለቲካ እና ከአስተዳደር ነፃ ማድረግ (Decoupling)

የፌዴሬሽኑ ፕሬዝዳንት እና የስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ አባላት ስራቸው የፋይናንስ ምንጭ መፈለግ እና አስተዳደራዊ ድጋፍ መስጠት ብቻ ሊሆን ይገባል። የአሰልጣኞች ቅጥር፣ የታዳጊዎች ስልጠና ፍልስፍና እና የብሔራዊ ቡድን ምልመላ ሙሉ በሙሉ በገለልተኛ የቴክኒክ ቦርድ (Technical Board) መመራት አለበት። ይህ ቦርድ እግር ኳሱን በሚያውቁ የቀድሞ ባላውቆች፣ የስፖርት ሳይንቲስቶች እና ብቃት ባላቸው የውጭ ሀገር አማካሪዎች (Consultants) ከተዋቀረ፣ የአሰልጣኞች «በእከክልኝ ልከክልህ» ምልመላ በከፍተኛ ደረጃ ይቀንሳል።

የፊፋ (FIFA) እና የመንግስት ጥብቅ የፋይናንስ ኦዲት

ፌዴሬሽኑ ለታዳጊዎች ማሳደጊያ የሚመጣውን ገንዘብ ለሌላ አላማ እንዳያውለው፣ እያንዳንዱ የሚወጣ ሳንቲም በገለልተኛ የኦዲት ተቋማት መመርመር አለበት። በተለይም ከፊፋ (FIFA Forward) የሚመጡ በጀቶች በቀጥታ ለአካዳሚዎች እና ለሜዳዎች ግንባታ ብቻ መዋላቸውን የሚያረጋግጥ ጥብቅ የክትትል ስርዓት መዘርጋት አለበት። የአሰራር ግልጽነት ሲኖር ለብልሹ አሰራር የሚሆን ቀዳዳ ይጠባል።

የክለቦች የአካዳሚ ግዴታ እና የፍቃድ አሰጣጥ (Club Licensing) ህግን ማጥበቅ

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን በፕሪሚየር ሊጉ ለሚወዳደሩ ክለቦች በሙሉ ጠንካራ የታዳጊዎች (U15 እና U17) ቡድን እና አካዳሚ በይፋ የመያዝ ግዴታን ማጥበቅ አለበት። አካዳሚ የሌለው ክለብ በሊጉ እንዳይሳተፍ በማድረግ፣ ክለቦች ከአዋቂዎች ዝውውር ይልቅ ወጣቶችን በማሳደግ ላይ ኢንቨስት እንዲያደርጉ ማስገደድ ይቻላል። ይህ ሲሆን ብሔራዊ ቡድኑ በየጊዜው የሚተካ ጠንካራ የታዳጊዎች ምንጭ ያገኛል።

በአጠቃላይ፣ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ችግር የችሎታ ወይም የፍቅር ማጣት ሳይሆን የአመራር እና የስርአት ብልሽት ነው። ይህንን ስርአት በቆራጥነት ማስተካከል ከተቻለ፣ የሀገሪቱ እግር ኳስ እንደ ዩጋንዳ ካሉ የጎረቤት ሀገራት በላይ በፍጥነት የማደግ ትልቅ የተፈጥሮ እምቅ አቅም አለው።አበቃው!